स्वातंत्र्य संग्रामात १५ मंदिरांनी घेतला होता सक्रीय सहभाग

पृथ्वी शॉ महाराष्ट्र संघासाठी पदार्पण करणार

इंदापूरचा कुख्यात गुंड राजू भाले आणि त्याच्या टोळीवर मकोका अंतर्गत कारवाई!

जिथे दाटलाय अंधार, पसरू दे तिथे प्रकाशाची किरणे, हेच खरे स्वातंत्र्य… 

पंतप्रधान मोदींचे स्वातंत्र्यदिनाचे आतापर्यंतचे सर्वात मोठे भाषण, १०३ मिनिटं!

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: हे मंदिर केवळ एका घटनेचे साक्षीदार नाही, तर ते क्रांतीच्या उद्रेकाचे केंद्रबिंदू ठरले. धार्मिक अस्मितेवर झालेल्या आघाताचे रूपांतर राष्ट्रीय उठावात कसे होऊ शकते, याचे हे एक ज्वलंत उदाहरण आहे. या मंदिराने एका मोठ्या जन-उठावाला प्रेरणा दिली आणि त्यामुळे ते स्वातंत्र्य संग्रामाचे एक पवित्र प्रतीक बनले.

२. सारसबाग मंदिर, पुणे, महाराष्ट्र – नानासाहेब पेशव्यांनी बांधलेले हे मंदिर मराठा सरदारांसाठी एक गुप्त सामरिक केंद्र होते. तलावाच्या मध्यभागी असल्यामुळे हे ठिकाण गुप्त बैठकांसाठी अत्यंत सुरक्षित होते. महादजी शिंदे आणि नाना फडणवीस यांसारखे महान योद्धे येथे ब्रिटिश आणि निजामांविरुद्ध लष्करी योजना आखत असत. चर्चेची गोपनीयता राखण्यासाठी अत्यंत कल्पकतेने मंदिरात जा ये करताना मराठी न समजणाऱ्या किंवा कर्णबधिर असलेल्या आफ्रिकी नाविकांचा वापर केला जात असे.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: सारसबाग मंदिराने स्वातंत्र्य संग्रामात एक उच्चस्तरीय ‘स्ट्रॅटेजिक वॉर-रूम’ची भूमिका बजावली. येथे केवळ धार्मिक कार्येच नव्हे, तर अत्यंत संवेदनशील आणि महत्त्वपूर्ण लष्करी नियोजन होत असे. हे उदाहरण मंदिरांच्या सामरिक महत्त्वावर आणि त्यांच्या संरक्षणात्मक क्षमतेवर प्रकाश टाकते.

३. तरकुलहा देवी मंदिर, गोरखपूर, उत्तर प्रदेश – हे मंदिर १८५७ चे अमर शहीद बाबू बंधू सिंग यांच्या शौर्याशी आणि बलिदानाशी जोडलेले आहे. बंधू सिंग हे गनिमी काव्यात निष्णात होते. ते जंगलातून जाणाऱ्या इंग्रज अधिकाऱ्याना ठार करून त्याचे मस्तक या मंदिरात देवीला अर्पण करत. ही त्यांची देवीवरील अगाध श्रद्धा आणि देशावरील प्रेमाची एक अनोखी आणि उग्र अभिव्यक्ती होती. १२ ऑगस्ट १८५७ रोजी त्यांना फाशी देण्यात आली, पण असे म्हटले जाते की, सात वेळा प्रयत्न करूनही फाशीचा दोर तुटत होता. शेवटी, त्यांनी स्वतः देवीला प्रार्थना करून मुक्तीची याचना केली.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: हे मंदिर सशस्त्र क्रांती आणि धार्मिक श्रद्धा यांच्यातील अतूट नात्याचे प्रतीक आहे. येथे धार्मिक भक्ती आणि उग्र राष्ट्रवाद एकरूप झालेले दिसतात. या मंदिराने स्वातंत्र्य संग्रामातील थेट आणि हिंसक प्रतिकाराला एक दैवी अधिष्ठान प्राप्त करून दिले, ज्यामुळे ते क्रांतीचे एक प्रेरणास्थान बनले.

४. तमोली मंदिर, कन्नौज, उत्तर प्रदेश – १३ ऑगस्ट १९४२ रोजी, भारत छोडो आंदोलनाच्या 11 काळात, याच मंदिरातून ‘करेंगे या मरेंगे’ आणि ‘भारत छोडो’ या आंदोलनांची औपचारिक सुरुवात करण्यात आली. ब्रिटिश सरकारने कलम १४४ लागू केलेले असूनही, आसपासच्या जिल्ह्यांतील क्रांतिकारक येथे जमले आणि त्यांनी पोलिसांना आव्हान दिले. त्यांनी पोलीस अधिकाऱ्याची वर्दी फाडून रिव्हॉल्वर हिसकावून घेतले आणि आंदोलनाचा शंखनाद केला.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: तमोली मंदिराने एका मोठ्या राष्ट्रीय आंदोलनाला स्थानिक पातळीवर सुरू करण्यासाठी एक शक्तिशाली व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. या घटनेने मंदिरांना केवळ प्रेरणास्रोत म्हणूनच नव्हे, तर प्रत्यक्ष कृतीचे आणि जनशक्तीच्या प्रदर्शनाचे केंद्र म्हणूनही स्थापित केले.

५. नगला मंदिर, बदायूँ, उत्तर प्रदेश – १८५७ च्या काळात, हे मंदिर क्रांतिकारकांच्या गुप्त बैठकांचे केंद्र होते. ब्रिटिशांना संशय येऊ नये म्हणून तेथे कीर्तनाचे आयोजन करून त्या आडून स्वातंत्र्याच्या लढ्याची रणनीती आखली जात असे. एकदा ब्रिटिश पोलीस येथे छापा टाकण्यासाठी आले असता, अचानक झालेल्या भयंकर गारपिटीमुळे त्यांना परतावे लागले. त्यामुळे मंदिराला दैवी संरक्षण लाभले असल्याची भावना लोकांमध्ये दृढ झाली.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: नगला मंदिराचे उदाहरण हे दर्शवते की, धार्मिक कार्यक्रमांचा वापर क्रांतिकारी कारवायांसाठी एक प्रभावी आवरण म्हणून कसा केला जाऊ शकतो. तसेच, अशा घटनांमुळे लोकांचा प्रतिकार अधिक दृढ होत असे आणि त्यांना दैवी पाठिंबा असल्याची प्रेरणा मिळत असे, ज्यामुळे चळवळीला एक भावनिक बळ मिळाले.

६. मोदी मंदिर, बांदा, उत्तर प्रदेश – आझाद हिंद फौजेचे संस्थापक नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी या मंदिरात १९४१ मध्ये गुप्तपणे आश्रय घेतला होता. येथे त्यांनी पंडित गोपीनाथ बाजपेयींसारख्या स्थानिक स्वातंत्र्यसैनिकांसोबत गुप्त बैठका घेऊन स्वातंत्र्याच्या लढ्याला अधिक तीव्र करण्याची रणनीती आखली. ब्रिटिश गुप्तचर यंत्रणांना याचा थांगपत्ताही लागला नाही, हे या मंदिराच्या सुरक्षिततेचे आणि स्थानिक समर्थनाचे द्योतक आहे.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: या मंदिराने एका राष्ट्रीय पातळीवरील सर्वोच्च नेत्याला सुरक्षित आश्रय देऊन आणि सामरिक नियोजनासाठी जागा उपलब्ध करून देऊन ‘अभयारण्य आणि सामरिक केंद्र’ म्हणून आपली भूमिका चोख बजावली. यावरून सिद्ध होते की, ही मंदिरे राष्ट्रीय चळवळीच्या मुख्य प्रवाहाशी जोडलेली होती.

७. फुलवारी आश्रम, सहारनपूर, उत्तर प्रदेश – हा आश्रम १९२० ते १९४७ या काळात भगतसिंग, शिव वर्मा, जयदेव कपूर यांसारख्या अनेक मोठ्या क्रांतिकारकांचे आश्रयस्थान होते. १९२८ मध्ये साँडर्सच्या हत्येनंतर भगतसिंग यांनी येथील श्रीकृष्ण मंदिरावरील गुहेत आश्रय घेतला होता. या आश्रमातच मीठ कायद्याच्या विरोधात शपथ घेण्यात आली आणि विदेशी कपड्यांवर बहिष्कार टाकण्याचा संकल्प करण्यात आला.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: फुलवारी आश्रमाचे योगदान हे मंदिरांच्या बहुआयामी भूमिकेचे उत्तम उदाहरण आहे. येथे क्रांतिकारकांना आश्रय देण्यापासून ते गांधीवादी चळवळींना पाठिंबा देण्यापर्यंत, प्रतिकाराच्या विविध प्रकारांना प्रोत्साहन दिले गेले. हे मंदिर वैचारिक विविधतेचे आणि समन्वयाचे केंद्र होते.

८. आर्य समाज मंदिर, मैनपुरी, उत्तर प्रदेश – हे मंदिर स्वातंत्र्य चळवळीच्या घडामोडींचे केंद्र होते. महात्मा गांधींनी २० सप्टेंबर १९२९ रोजी येथे क्रांतिकारकांची बैठक घेतली होती. राम प्रसाद बिस्मिल आणि अशफाक उल्ला खान यांनीही येथे एक आठवडा राहून क्रांतिकारी कारवाया केल्या. हे मंदिर प्रसिद्ध मैनपुरी षडयंत्र प्रकरणाशी संबंधित होते. तेथून स्वातंत्र्याच्या आंदोलनाला गती देण्यात आली.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: आर्य समाज मंदिराने गांधीवादी आणि क्रांतिकारी अशा दोन्ही विचारप्रवाहांना एकत्र आणण्याचे काम केले. हे मंदिर वैचारिक देवाणघेवाणीचे आणि संयुक्त कृतीचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते, जिथे स्वातंत्र्याच्या विविध मार्गांवर चर्चा आणि नियोजन होत असे.

९. काँग्रेस मंदिर, चंपारण, बिहार – हे शिवमंदिर ‘काँग्रेस मंदिर’ म्हणून ओळखले जाते, कारण ते स्वातंत्र्यसैनिकांसाठी एक सुरक्षित आश्रयस्थान होते. १९४२ च्या ‘भारत छोडो’ आंदोलनाच्या काळात भगतसिंग, सुभाषचंद्र बोस, चंद्रशेखर आझाद यांच्यासारखे अनेक स्वातंत्र्यसैनिक या मंदिराच्या गुप्त तळघरात आश्रय घेत आणि ब्रिटिशांना देशातून बाहेर काढण्याची रणनीती आखत असत.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: या मंदिराचे ‘काँग्रेस मंदिर’ हे नावच त्याची स्वातंत्र्य संग्रामातील ओळख आणि महत्त्व स्पष्ट करते. हे मंदिर प्रतिकाराचे एक जिवंत प्रतीक बनले होते, जेथे देशाचे भवितव्य घडवणाऱ्या गुप्त योजना तयार होत होत्या. हे नाव मंदिराचे चळवळीशी असलेले अतूट नाते दर्शवते.

१०. बोधगया मठ, बोधगया, बिहार – हा मठ क्रांतिकारकांना वेळोवेळी मदत करणारा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ होता. १८५७ च्या उठावादरम्यान क्रांतिकारक या भागात बैठका घेत, तेव्हा मठ त्यांच्या जेवणाची आणि राहण्याची व्यवस्था करत असे. या कार्यामुळे ब्रिटिश सरकार या मठावर प्रचंड नाराज होते आणि त्यांनी मठाच्या कार्यावर निर्बंध आणण्याचा प्रयत्न केला. स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: बोधगया मठाने चळवळीला आवश्यक असलेला महत्त्वपूर्ण रसद पुरवठा करून ‘प्रत्यक्ष प्रतिकार आणि रसद पुरवठा केंद्र’ म्हणून आपली भूमिका बजावली. या उदाहरणावरून दिसून येते की, मंदिरांनी केवळ आघाडीवर लढणाऱ्यांनाच नव्हे, तर पडद्याआड राहूनही चळवळीला जिवंत ठेवले.

११. श्री बांके बिहारी मंदिर, हमीरपुर, उत्तर प्रदेश – या प्राचीन मंदिराच्या तळघरात माजी पंतप्रधान चंद्रशेखर आणि माजी मुख्यमंत्री एन. डी. तिवारी यांच्यासारख्या क्रांतिकारकांनी आश्रय घेतला होता. त्याच तळघरातून ‘बुंदेलखंड केसरी’ नावाचे एक भूमिगत राष्ट्रवादी वृत्तपत्र छापले जात असे. पंडित मन्नीलाल गुरुदेव यांच्या नेतृत्वाखाली क्रांतिकारक हे वृत्तपत्र गुप्तपणे लोकांपर्यंत पोहोचवत आणि ब्रिटिशांविरुद्ध जनजागृती करत.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: हे मंदिर माहितीच्या आणि विचारांच्या प्रसाराचे एक शक्तिशाली केंद्र होते. वृत्तपत्राच्या माध्यमातून त्यांनी प्रतिकाराची वैचारिक आघाडी सांभाळली, जे सशस्त्र लढाइतकेच महत्त्वाचे होते. या मंदिराने ‘माहिती युद्धात’ (information warfare) महत्त्वाची भूमिका बजावली.

हे ही वाचा:

पृथ्वी शॉ महाराष्ट्र संघासाठी पदार्पण करणार

जिथे दाटलाय अंधार, पसरू दे तिथे प्रकाशाची किरणे, हेच खरे स्वातंत्र्य… 

७९ वा स्वातंत्र्यदिन: पाहुण्यांसाठी “नवभारत” ज्यूट बॅग्स, भेटवस्तू व पावसाळी साहित्य!

पंतप्रधान मोदींनी लाल किल्ल्यावरून पाकिस्तानला काय दिला संदेश?

१२. राम जानकी मंदिर, बुलंदशहर, उत्तर प्रदेश – १८५७ च्या संग्रामापासून या मंदिराचा इतिहास स्वातंत्र्यलढ्याशी जोडलेला आहे. हे मंदिर स्वातंत्र्यसैनिकांसाठी एक प्रमुख आश्रयस्थान आणि माहितीच्या देवाणघेवाणीचे केंद्र होते. स्वर्गीय मंगल उपाध्याय यांच्यासारख्या स्थानिक नेत्यांच्या संपर्कामुळे राजवंशी राय, शिवप्रसाद पांडेय यांसारखे अनेक क्रांतिकारक येथे आश्रय घेत आणि इंग्रजी सत्तेला उलथून टाकण्याची रणनीती बनवत.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: राम जानकी मंदिराने स्थानिक पातळीवर क्रांतिकारकांना संघटित करण्यात आणि त्यांच्यात समन्वय साधण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. हे मंदिर एका सुरक्षित संचार केंद्राप्रमाणे (safe communication hub) कार्यरत होते, जिथे माहितीची देवाणघेवाण आणि योजनांची आखणी होत असे.

१३. भारेश्वर मंदिर, इटावा, उत्तर प्रदेश – १८५७ च्या उठावाचे एक प्रमुख नेते राजा रूपसिंह यांनी या मंदिरात क्रांतिकारकांसाठी लष्करी प्रशिक्षण कार्यशाळा आयोजित केल्या होत्या.

इंग्रजी सैन्याने मंदिराला वेढा घातला, तेव्हा मंदिरातील मधमाश्यांच्या (बर्रों) थव्याने त्यांच्यावर हल्ला केला आणि त्यांना पळून जाण्यास भाग पाडले. या घटनेने मंदिराला दैवी संरक्षणाचे प्रतीक बनवले आणि लोकांचे मनोधैर्य वाढवले.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: या मंदिराने केवळ प्रशिक्षण केंद्र म्हणून काम केले नाही, तर त्याच्याशी जोडल्या गेलेल्या चमत्कारिक कथेने लोकांचे मनोधैर्य उंचावले. अशा कथांनी स्वातंत्र्य संग्रामाला एक भावनिक आणि आध्यात्मिक परिमाण दिले, ज्यामुळे ते जन-उठावाचे स्फुलिंग ठरले.

१४. शिव मंदिर, छपरा, बिहार – पंडित महेंद्र मिश्र नावाचे क्रांतिकारक या मंदिरात पूजेच्या बहाण्याने रात्री बनावट नोटा छापत असत. सकाळी ते या नोटा भिकाऱ्यांच्या वेशात असलेल्या स्वातंत्र्यसैनिकांना वाटत. त्यामुळे चळवळीला आर्थिक रसद मिळत असे. त्यांचे हे काम इतके गुप्त होते की, ब्रिटिश गुप्तचर अधिकारी गोपीचंद याला तीन वर्षे प्रयत्न करूनही त्याचा छडा लावता आला नाही.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: हे मंदिर आर्थिक प्रतिकाराचे एक अनोखे आणि अत्यंत कल्पक केंद्र होते. स्वातंत्र्य संग्रामाला केवळ शौर्याचीच नव्हे, तर पैशांचीही गरज होती आणि या मंदिराने ती गरज अत्यंत हुशारीने पूर्ण केली. हे उदाहरण चळवळीच्या आर्थिक स्वावलंबनाचे आणि ब्रिटिश व्यवस्थेला आतून पोखरण्याच्या रणनीतीचे महत्त्व अधोरेखित करते.

१५. गोपाल मंदिर, इंदूर, मध्य प्रदेश – १८८० ते १९२० या काळात, या मंदिराच्या विशाल आवारात राष्ट्रीय चेतनेच्या प्रसारासाठी सभा आयोजित केल्या जात. विदर्भ केसरी बृजलाल बियाणी, जमनालाल बजाज, सेठ गोविंद दास यांसारख्या विख्यात स्वातंत्र्यसैनिकांची उत्साहवर्धक भाषणे तेथे होत. तसेच, राष्ट्रीय भावनांना प्रोत्साहन देणाऱ्या नाटकांचे प्रयोगही तेथे होत. या मंदिराने गरिबांसाठी मोफत भोजन आणि औषधालयाचीही व्यवस्था केली होती.

स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्व: गोपाल मंदिराने स्वातंत्र्य संग्रामाला सामाजिक सेवेची जोड दिली. वैचारिक प्रबोधनासोबतच त्यांनी समाजातील गरजू घटकांची सेवा केली, ज्यामुळे चळवळीला एक व्यापक सामाजिक आधार मिळाला. हे मंदिर वैचारिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक कार्याचे एक आदर्श केंद्र होते, ज्याने राष्ट्रवादाला लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडले.

भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात मंदिरे केवळ निष्क्रिय धार्मिक स्थळे न राहता प्रतिकाराची जिवंत आणि बहुआयामी केंद्रे बनली. या पवित्र स्थळांनी क्रांतिकारकांना आश्रय आणि वैचारिक प्रेरणा, सामरिक नियोजनासाठी सुरक्षित जागा तसेच आर्थिक रसद पुरवून स्वातंत्र्याच्या लढ्याला सर्व स्तरांवर बळकट केले. औघड़नाथ मंदिराने क्रांतीची ठिणगी टाकली, तर सारसबाग मंदिराने उच्चस्तरीय लष्करी नियोजनाला गुप्तता पुरवली. तरकुलहा देवी मंदिराने सशस्त्र प्रतिकाराला धार्मिक श्रद्धेची जोड दिली, तर छपरा येथील शिव मंदिराने चळवळीला आर्थिक स्वावलंबन दिले.

मंदिरांच्या या भूमिकेमुळे स्वातंत्र्य संग्रामाला एक व्यापक जनाधार मिळाला. धर्म आणि राष्ट्रवाद यांची सांगड घातल्यामुळे सामान्य माणसाला हा लढा आपला वाटला आणि तो त्यात सामील झाला. हा इतिहास आपल्याला शिकवतो की स्वातंत्र्याची लढाई केवळ राजकीय मैदानांवरच नव्हे, तर लोकांच्या श्रद्धेच्या आणि विश्वासाच्या केंद्रांमधूनही तितक्याच तीव्रतेने लढली गेली होती. ही मंदिरे त्या महान लढ्याची मूक साक्षीदार आणि अज्ञात आधारस्तंभ आहेत, ज्यांच्या योगदानाला इतिहासात योग्य आणि सन्माननीय स्थान मिळणे आवश्यक आहे, कारण त्यांनीच खऱ्या अर्थाने जनसामान्यांना स्वातंत्र्याच्या पवित्र यज्ञाशी जोडले.