इराण विरुद्ध अमेरिका संघर्ष अजूनही शिगेला पोहचलेला असताना होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवरून हा वाद आणखी चिघळलेला आहे. अमेरिकेने आपले नौदल येथे तैनात करून जगातील सर्वात व्यस्त सागरी मार्गांपैकी एक असलेल्या या ठिकाणी नाकेबंदी केली आहे. मात्र, मिळालेल्या माहितीनुसार अनेक टँकर यामधून निसटत असून ते हा समुद्रामार्ग ओलांडत आहेत. अनेक निरीक्षकांनी एका अशा मार्गाकडेही लक्ष वेधले आहे, ज्यावरून जहाजे इराणच्या खर्ग बेटावरून थेट मुंबईपर्यंत प्रवास करू शकतील.
सामुद्रधुनी ओलांडणाऱ्या भारतीय जहाजाचे ताजे उदाहरण म्हणजे ‘देश गरिमा’ हे जहाज. या तणावपूर्ण मार्गावर इराणी गोळीबाराला सामोरे जाऊनही, ते गेल्या बुधवारी मुंबईत दाखल झाले. या टँकरने कतारमधील रास लाफान येथून ९७,००० मेट्रिक टन कच्चे तेल वाहून आणले होते. केवळ ‘देश गरिमा’च नव्हे, तर १३ एप्रिल रोजी अमेरिकेने नाकेबंदी सुरू केल्यापासून ३० हून अधिक इतर टँकर्सनी होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून प्रवास केल्याचे वृत्त आहे. “इराणशी संबंध असलेल्या किमान ३४ टँकर्सनी अमेरिकेची नाकेबंदी सुरू झाल्यापासून ती भेदली आहे,” असे ‘द फायनान्शिअल टाइम्स’ने अलीकडेच एका लेखात म्हटले आहे.
परराष्ट्र मंत्रालयाचे (MEA) प्रवक्ते रणधीर जयस्वाल यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सध्या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या प्रदेशात १४ भारतीय जहाजे उपस्थित आहेत. बियान्को रिसर्च या वित्तीय संशोधन आणि बाजार विश्लेषण कंपनीचे अध्यक्ष आणि मॅक्रो स्ट्रॅटेजिस्ट, जिम बियान्को यांनी एका संभाव्य मार्गाची माहिती दिली. त्यांनी एका नकाशासह, भारतीय जहाजे कोणत्या मार्गाने जाऊ शकतात याबद्दल ट्विट केले. काही दिवसांनंतर, व्यावसायिक प्रभावशाली व्यक्ती आणि पॉडकास्ट होस्ट मारिओ नॉफल यांनीही तोच मार्ग निदर्शनास आणला. त्या दोघांनी सांगितले की, जहाजे इराणच्या प्रादेशिक जलक्षेत्राला लागून प्रवास करू शकतात आणि नाकेबंदी ओलांडून पुढे जाण्यापूर्वी पाकिस्तानी जलक्षेत्रात प्रवेश करू शकतात.
भारतात येणारी जहाजे कोणते मार्ग वापरू शकतात?
जर एखादा टँकर खर्ग बेटावर भरला गेला, तर तो उपलब्ध असलेल्या दोन मार्गांनुसार पर्शियन आखात आणि ओमानच्या आखातातून पुढे प्रवास करू शकतो. पहिला मार्ग बियान्को आणि नौफल यांनी अधोरेखित केला आहे, जो पाकिस्तानच्या लांब मकरान किनारपट्टीवरून जातो. या मार्गाचे अनुसरण करून, जहाज आंतरराष्ट्रीय पाण्यात प्रवेश न करता थेट इराणी प्रादेशिक जलक्षेत्रातून पाकिस्तानी प्रादेशिक जलक्षेत्रात जाऊ शकते. जरी हा मार्ग तांत्रिकदृष्ट्या शक्य असला तरी, तो पाकिस्तानी सागरी हद्दीतून जात असल्यामुळे भारतासाठी प्रकरण थोडे गुंतागुंतीचे बनते. विशेष म्हणजे, अमेरिकन नौदल सामान्य परिस्थितीत दुसऱ्या देशाच्या प्रादेशिक जलक्षेत्रात जहाजे सहजपणे थांबवू शकत नाही.
आणखी एक संभाव्य मार्ग आहे, ज्यात जहाज इराणच्या किनाऱ्यावरून प्रवास करते आणि चाबहार बंदरावर पोहोचल्यावर दक्षिणेकडे जाऊन आंतरराष्ट्रीय जलक्षेत्रात प्रवेश करू शकते. तिथून पुढे, महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा, कर्नाटक किंवा केरळमधील भारताच्या कोणत्याही पश्चिम किनाऱ्यापर्यंत सरळ रेषेत प्रवास करता येतो.
हे ही वाचा:
तुर्कीयेत भारताची धुरंधर कारवाई; बडे साहाबला धक्का
क्लिप वारंवार पाहिली, दिशा बदलली नाही
“चप्पलमध्ये कॅप्टन… आणि प्रेझेंटेशनसाठी कॅमेरामनचे बूट!”
१० दिवसांत ४२ पाकिस्तानी सैनिक ठार
सध्या, अमेरिकेचे नाकेबंदीचे अधिकारक्षेत्र केवळ इराणसोबतच्या संघर्षासंदर्भात आंतरराष्ट्रीय सागरी हद्दीत लागू आहे. जोपर्यंत त्यात कोणताही बेकायदेशीर कृत्य सामील नाही, तोपर्यंत नौदल आंतरराष्ट्रीय सामुद्रधुनीतून होणाऱ्या कायदेशीर व्यापारी वाहतुकीत अडथळा आणू शकत नाहीत. पर्शियन आखातातून भारतात जाण्यासाठी किमान दोन मार्ग असले तरी, भारतीय जहाजांना पाकिस्तानी सागरी हद्दीत प्रवेश करण्याची परवानगी आहे की नाही, असा प्रश्न पडतो.
संयुक्त राष्ट्र सागरी कायदा अधिवेशनानुसार (UNCLOS), प्रत्येक किनारपट्टीवरील राष्ट्र १२ सागरी मैल (२२ किमी) प्रादेशिक सागरी क्षेत्रावर नियंत्रण ठेवते. परदेशी व्यापारी जहाजांना या पाण्यातून ‘निर्दोष मार्गाचा’ हक्क प्राप्त आहे. याचा अर्थ असा की, ती जहाजे न थांबता, व्यापार न करता, मासेमारी न करता किंवा किनारपट्टीवरील राष्ट्राला कोणताही धोका न पोहोचवता शांतपणे प्रवास करू शकतात. जोपर्यंत जहाज केवळ मार्गक्रमण करत आहे, तोपर्यंत किनारपट्टीवरील देशाने सामान्यतः त्याला अडथळा आणू नये.