पश्चिम बंगालमध्ये ममता बॅनर्जींच्या पक्षालाच धक्का बसला नाही तर भवानीपूर या मतदारसंघात भाजपाचे सुवेन्दू अधिकारी यांच्याकडून १५ हजार मतांनी हार सहन करावी लागली. मागील वेळेस नंदीग्राममधून अधिकारी यांनी ममतांना पराभूत केले होते, यावेळी भवानीपूर या भरवशाच्या मतदारसंघातही ममतांची दारुण हार झाली.
पाच वर्षांपूर्वी, अधिकारी यांनी पश्चिम बंगालमधील नंदीग्राम येथे ममता यांना पराभवाची चव चाखायला लावली होती. आता २०२६ मध्ये, त्याच अधिकारी यांनी पुन्हा एकदा तेच करून दाखवले. यावेळी नंदीग्राममध्ये नव्हे, तर कोलकात्यातील भवानीपूरमध्ये — त्या मतदारसंघात, जिथून नंदीग्राममधील पराभवानंतर ममतांना पुन्हा विधानसभेत पाठवण्यात आले होते, जेणेकरून त्या मुख्यमंत्री राहू शकतील.
सुवेंदू अधिकारी यांनी ममतांना त्यांच्या सुरक्षित गडातच पराभूत केले आणि आपल्या माजी नेत्या असलेल्या ममतांना हरवले. एकेकाळी सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या या जागेवरून विद्यमान मुख्यमंत्र्यांचा पराभव का झाला, हा मोठा प्रश्न आहे.
भवानीपूरमधील ममतांच्या पराभवामुळे त्यांच्या जखमेवर मीठ चोळले गेले, कारण त्याच दिवशी त्यांच्या तृणमूल काँग्रेस पक्षाचा भाजपकडून मोठा पराभव झाला. भाजप २९३ पैकी २००+ जागा जिंकण्याच्या मार्गावर आहे. ममता बॅनर्जी यांचे निवासस्थान कालीघाट येथे आहे, जे भवानीपूर विधानसभा क्षेत्रात येते. याच ठिकाणी त्यांनी युवा काँग्रेस नेत्या म्हणून आपले राजकीय कौशल्य विकसित केले होते.
हे ही वाचा:
गंगोत्रीपासून गंगासागरपर्यंत कमळच कमळ!
पश्चिम बंगालमध्ये मतमोजणीदरम्यान भाजप- टीएमसी कार्यकर्ते भिडले
केरळमध्ये भाजपाची ऐतिहासिक कामगिरी, प्रथमच ३ जागा जिंकल्या
विजय तामिळनाडूसाठी काही करू इच्छित होता…
सुवेंदू अधिकारी यांनी आता भवानीपूर आणि नंदीग्राम दोन्ही जागा जिंकल्या आहेत.
“मिनी-इंडिया” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भवानीपूरमध्ये सुवेंदू आणि ममता यांच्यातील लढत सोमवारी दिवसभर चढ-उतारांनी भरलेली होती. टपाल मतांची मोजणी झाल्यावर सुरुवातीला अधिकारी आघाडीवर होते. मात्र, ममतांनी लवकरच फरक कमी करून सातव्या फेरीपर्यंत आघाडी घेतली. एका टप्प्यावर त्यांनी १९,००० हून अधिक मतांची आघाडी मिळवली होती, त्यामुळे त्यांचा विजय सोपा वाटत होता.
परंतु संध्याकाळी ६:३० वाजेपर्यंत ही आघाडी फक्त २,९०० मतांवर आली. रात्री ९ वाजेपर्यंत, २० पैकी १८ फेऱ्यांची मतमोजणी पूर्ण झाल्यावर, सुवेंदू अधिकारी यांनी ११,००० हून अधिक मतांची आघाडी घेतली होती.
अंतिम निकाल जाहीर झाल्यावर अधिकारी यांनी भवानीपूरमध्ये ममता यांचा १५,००० मतांच्या फरकाने पराभव केला.
आर.जी. कर वैद्यकीय महाविद्यालयातील बलात्कार-खून प्रकरणामुळे महिलांच्या सुरक्षिततेबाबत ममता बॅनर्जी यांच्या प्रतिमेला धक्का बसला असला, तरी भवानीपूरमधील त्यांचा वैयक्तिक पराभव अनेक घटकांच्या मिश्र परिणामामुळे झाला असावा.
विशेष सघन पुनरावलोकन (एसआयआर) प्रक्रिया आणि मतदारांची छाननी, तसेच भवानीपूरची लोकसंख्यात्मक रचना आणि निर्भय व पारदर्शक मतदान प्रक्रिया या सर्व घटकांचा त्यात सहभाग असू शकतो. हे घटक महत्त्वाचे असले तरी, शेवटी हे सर्व तृणमूल काँग्रेसविरोधातील व्यापक सत्ताविरोधी लाट आणि भाजपच्या मतएकत्रीकरणाच्या प्रयत्नांमध्ये रूपांतरित झाले.
‘मिनी-इंडिया’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भवानीपूरच्या लोकसंख्यात्मक रचनेचा विचार केला तर, या मतदारसंघात सर्व समाजांचे प्रतिनिधित्व आहे. दक्षिण कोलकात्यातील या मतदारसंघात सुमारे ४२% मतदार बंगाली हिंदू आहेत, तर सुमारे ३४% मतदार गैर-बंगाली हिंदू आहेत. सुमारे एक चतुर्थांश मतदार मुस्लिम आहेत, तसेच बिहार, ओडिशा आणि झारखंड येथून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचीही लक्षणीय संख्या आहे.
मात्र, यावेळी फक्त गुजराती आणि मारवाडी व्यापारी समुदायातील गैर-बंगाली हिंदूंनीच भाजपला पाठिंबा दिला असे नाही, तर बंगाली हिंदू मतदारांमध्येही लक्षणीय बदल दिसून आला. या बदलामुळेच अधिकारी यांच्या बाजूने मतांचे संतुलन झुकले.
त्याच वेळी, शहरी मध्यमवर्गाच्या काही घटकांमध्ये तृणमूल काँग्रेसच्या कारभाराबद्दल उदासीनतेची चिन्हे दिसू लागली. कोलकात्यातील द टेलिग्राफच्या मते, अपार्टमेंट संस्कृती वाढणे आणि गैर-बंगाली मतदारांचा वाढता प्रभाव यामुळे पारंपरिक शेजारी नेटवर्क कमकुवत झाले, जे एकेकाळी ममतांना “घरची मुलगी” मानत होते.
यानंतर विशेष सघन पुनरावलोकन (एसआयआर) प्रक्रिया आली. पश्चिम बंगाल निवडणुकीपूर्वी मतदार यादीचे एसआयआर भवानीपूरमध्ये सर्वाधिक वादग्रस्त मुद्द्यांपैकी एक ठरले. अहवालांनुसार, या मतदारसंघात ४७,००० ते ५१,००० नावे यादीतून वगळण्यात आली, ज्यात मोठा हिस्सा मुस्लिम मतदारांचा असल्याचे मानले जाते, जो तृणमूल काँग्रेसचा मुख्य आधार आहे.
तृणमूल काँग्रेसने अल्पसंख्याक, स्थलांतरित आणि शहरी गरीबांना लक्ष्य करून मताधिकार हिरावल्याचा आरोप केला, तर निवडणूक आयोगाने सांगितले की एसआयआरचा उद्देश डुप्लिकेट आणि अपात्र नोंदी हटवणे होता. या वादावर चर्चा सुरू राहू शकते, पण त्याचा परिणाम प्रत्यक्षात दिसून आला, आणि भवानीपूरमध्येही जाणवला.
भवानीपूरमधील मागील विजयांच्या फरकातही वर्षानुवर्षे घट झाली आहे. २०२१ च्या पोटनिवडणुकीतील मोठ्या विजयापासून ते २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीत कमी आघाडीपर्यंत हा फरक घटत गेला. यामुळे मतदारांमध्ये अगदी छोटासा बदल देखील निकालावर मोठा परिणाम करू शकतो, आणि तेच सोमवारी घडले.
भाजपने भवानीपूरमध्ये ममतांना कसे अडकवले
संख्येपलीकडे जाऊन, भाजपने अधिकारी यांना उमेदवार करून भवानीपूरला प्रतिष्ठेची लढत बनवले. अनेक महिन्यांपासून भाजपने भवानीपूरचे बारकाईने विश्लेषण केले. पक्षाने बंगाली हिंदू आणि हिंदीभाषिक व्यापारी समुदाय ओळखून आपल्या बाजूने समीकरण तयार केले.
मागील निवडणुकांप्रमाणे तुलनेने कमी प्रभावी उमेदवार देण्याऐवजी, यावेळी पक्षाने सर्वात मजबूत आव्हानकर्ता उभा केला — तोच नेता ज्याने आधीच नंदीग्राममध्ये ममतांना पराभूत केले होते.
अधिकारी यांची रणनीती तीन आधारस्तंभांवर आधारित होती — बूथस्तरावरील सामाजिक गणिताचे अचूक नियोजन, गैर-मुस्लिम मतांचे एकत्रीकरण आणि त्यांच्या स्वतःच्या उमेदवारीचे प्रतीकात्मक महत्त्व.
अधिकारी यांना उमेदवार करून भाजपने अशी रणनीती आखली की भवानीपूरमधील त्यांच्या मजबूत गडातच ममता बॅनर्जी आणि तृणमूल काँग्रेस अडकले. या चालीनं भवानीपूर ममतांसाठी आणि तृणमूल काँग्रेससाठी एक प्रकारचा ‘चक्रव्यूह’ ठरला.