वाळवंटातल्या ‘हिरवळी’चा धडा

राजस्थान म्हणजे दूरवर पसरलेलं वाळवंट, वाळूचे उंचच उंच ढिगारे, रखरखतं ऊन आणि पाण्याची टंचाई. राजस्थानमधील जैसलमेर, बाडमेर आणि बिकानेरसारख्या भागांमध्ये शेती करणं हे मोठं आव्हान आहे. कमी पाऊस, उष्ण हवामान, जमिनीतील क्षारांचं प्रमाण आणि सिंचनासाठी पाण्याची मर्यादित उपलब्धता यांमुळे या भागातील शेतकऱ्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो. मात्र, याच प्रतिकूल परिस्थितीत राजस्थानने शेतीच्या क्षेत्रात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. बाजरी, गवार, जिरे, मोहरी, मूग, मोठ आणि इतर कडधान्यांपासून ते खजूर आणि डाळिंबासारख्या फळपिकांपर्यंत अनेक प्रकारची पिकं राजस्थानमध्ये घेतली जातात. विशेष म्हणजे, राजस्थानमधील काही पिकं केवळ देशांतर्गत बाजारपेठेतच महत्त्वाची नाहीत, तर त्यांच्यापासून तयार होणाऱ्या उत्पादनांना आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतही मागणी आहे. त्यामुळे राजस्थानची शेती ही केवळ अन्नधान्य उत्पादनापुरती मर्यादित राहिलेली नाही, तर ती प्रक्रिया उद्योग, निर्यात आणि ग्रामीण रोजगाराचंही महत्त्वाचं साधन बनली आहे.

भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या माहितीनुसार, राजस्थानमध्ये सुमारे १.७४ कोटी हेक्टर क्षेत्रावर शेती केली जाते आणि राज्यातील ७० टक्क्यांहून अधिक शेतीक्षेत्र पावसावर अवलंबून आहे. राज्यात सरासरी पर्जन्यमान सुमारे ५७५ मिलिमीटर असलं, तरी हा पाऊस सर्व भागांत समान प्रमाणात पडत नाही. पश्चिम राजस्थानमध्ये पावसाचं प्रमाण तुलनेने कमी आहे, तर पूर्व आणि दक्षिणेकडील काही भागांत शेतीसाठी अधिक अनुकूल परिस्थिती आहे. त्यामुळे संपूर्ण राजस्थानमध्ये एकाच प्रकारची शेती केली जात नाही. ज्या भागांत पाणी कमी आहे, तिथे कमी पाण्यात तग धरणाऱ्या पिकांना प्राधान्य दिलं जातं. दुसरीकडे, सिंचनाची सोय असलेल्या भागांत गहू, मोहरी, कापूस आणि इतर पिकांचं उत्पादन घेतलं जातं. याच परिस्थितीमुळे राजस्थानच्या शेतीमध्ये पाण्याचं व्यवस्थापन, योग्य पीक निवड आणि हवामानाशी जुळवून घेणाऱ्या शेतीपद्धतींना विशेष महत्त्व आहे.

राजस्थानमधील सर्वांत महत्त्वाच्या पिकांपैकी एक म्हणजे बाजरी. कमी पावसाच्या परिस्थितीतही बाजरीचं पीक घेता येत असल्यामुळे कोरडवाहू भागातील शेतकऱ्यांसाठी ते महत्त्वाचं आहे. बाजरीचा उपयोग अन्नधान्याबरोबरच पशुखाद्य म्हणूनही केला जातो. राजस्थान हे भारतातील बाजरीच्या प्रमुख उत्पादक राज्यांपैकी एक असून, राज्याच्या कृषी क्षेत्रात या पिकाचं मोठं स्थान आहे. बाजरीचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ती अन्नसुरक्षेच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची आहे. बदलत्या हवामानामुळे अनेक पारंपरिक पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम होत असताना, कमी पाण्यात वाढणाऱ्या भरडधान्यांकडे पुन्हा लक्ष दिलं जात आहे. मात्र, बाजरीचं उत्पादन आणि त्यातून मिळणारं उत्पन्न हे पावसाचं प्रमाण, बियाण्यांची गुणवत्ता, जमिनीचा प्रकार आणि बाजारातील भाव यांवर अवलंबून असतं. त्यामुळे कमी पाण्यात येणारं पीक म्हणून बाजरी उपयुक्त असली, तरी प्रत्येक वर्षी शेतकऱ्याला समान उत्पादन मिळेलच असं नाही.

बाजरीनंतर राजस्थानच्या शेतीमध्ये गवार या पिकाला विशेष महत्त्व आहे. गवार हे तुलनेने कमी पाण्यात घेतलं जाणारं पीक असून, त्याच्या शेंगांचा वापर भाजी म्हणून केला जातो. मात्र, गवारचं आर्थिक महत्त्व केवळ भाजीपुरतं मर्यादित नाही. गवारच्या बियांपासून गवार गम नावाचा पदार्थ तयार केला जातो. अन्नप्रक्रिया, कागद, वस्त्रोद्योग आणि तेल-गॅस उद्योगात या पदार्थाचा वापर केला जातो. विशेषतः शेल गॅस आणि तेल उत्खनन उद्योगांमध्ये गवार गमचा उपयोग होत असल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत त्याला मागणी आहे. त्यामुळे गवार हे राजस्थानसाठी केवळ पारंपरिक पीक नसून, निर्यात आणि औद्योगिक उत्पादनाशी जोडलेलं महत्त्वाचं पीक आहे.

भारताच्या कृषी व प्रक्रिया केलेल्या अन्नपदार्थ निर्यात विकास प्राधिकरणाच्या म्हणजेच APEDA च्या माहितीनुसार, जगातील गवार उत्पादनात भारताचा वाटा सुमारे ८० टक्के आहे आणि भारतातील गवार उत्पादनापैकी सुमारे ७२ टक्के उत्पादन राजस्थानमधून येतं. आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये भारताने सुमारे ४.७५ लाख टन गवार गमची निर्यात केली. या निर्यातीचं मूल्य सुमारे ५५० दशलक्ष डॉलर, म्हणजेच त्या वर्षातील विनिमय दरानुसार हजारो कोटी रुपये होतं. यातील एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे गवार गम आणि कच्च्या गवार बिया या दोन वेगळ्या वस्तू आहेत. निर्यातीत नोंदवलं जाणारं गवार गमचं मूल्य हे शेतकऱ्यांना मिळणाऱ्या गवार बियांच्या भावाइतकं नसतं. गवार बियांवर प्रक्रिया करून गवार गम तयार करणाऱ्या उद्योगांचा खर्च, वाहतूक, प्रक्रिया आणि व्यापारी नफा यांचाही त्यात समावेश असतो. तरीही या निर्यातीमुळे गवार पिकाला औद्योगिक मागणी मिळते आणि शेतमालासाठी देशांतर्गत बाजारपेठेबरोबरच जागतिक बाजारपेठेशी जोड निर्माण होते.

गवारच्या अर्थकारणात मात्र एक मोठी जोखीम आहे. गवार गमची मागणी तेल आणि गॅस उद्योगातील हालचालींवर अवलंबून असते. आंतरराष्ट्रीय बाजारात तेल उत्खननासाठी मागणी वाढली, तर गवार गमच्या मागणीत वाढ होऊ शकते. उलट मागणी कमी झाली, तर गवार बियांच्या बाजारभावावरही परिणाम होण्याची शक्यता असते. याशिवाय गवार हे पावसावर अवलंबून असलेलं पीक असल्यामुळे पावसाचं प्रमाण कमी-जास्त झाल्यास उत्पादन बदलू शकतं. त्यामुळे गवारच्या निर्यातीचं मोठं मूल्य पाहून प्रत्येक शेतकऱ्याला मोठा नफा होतो, असा निष्कर्ष काढणं योग्य ठरणार नाही. शेतकऱ्याचा प्रत्यक्ष नफा हा एकरी उत्पादन, विक्रीभाव, बियाणे, मशागत, मजुरी आणि काढणीच्या खर्चावर अवलंबून असतो.

राजस्थानच्या शेतीतील आणखी एक महत्त्वाचं पीक म्हणजे जिरे. राजस्थान आणि गुजरात ही भारतातील जिरे उत्पादनाची प्रमुख राज्यं आहेत. जिऱ्याचा वापर भारतीय स्वयंपाकात मोठ्या प्रमाणावर होतो. त्याचबरोबर भारतातून जिऱ्याची निर्यात अनेक देशांमध्ये केली जाते. राजस्थानच्या कोरड्या हवामानात जिरे हे महत्त्वाचं व्यापारी पीक ठरलं आहे. मात्र, जिऱ्याच्या उत्पादनासाठी योग्य हंगाम, थंड आणि कोरडं हवामान, रोगांचं नियंत्रण आणि वेळेवर सिंचन यांची आवश्यकता असते. फेब्रुवारी आणि मार्च महिन्यांत तापमान अचानक वाढल्यास किंवा अवेळी पाऊस झाल्यास पिकाच्या उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो.

जिऱ्याच्या निर्यातीचा विचार केला, तर भारताच्या स्पाइसेस बोर्डाशी संबंधित आकडेवारीनुसार आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये भारताने सुमारे २.२९ लाख टन जिऱ्याची निर्यात केली होती. या निर्यातीचं मूल्य सुमारे ६,१७९ कोटी रुपये होतं. आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मध्ये निर्यातीचं प्रमाण सुमारे १.९६ लाख टनांपर्यंत घसरलं आणि निर्यात मूल्य सुमारे ४,६११ कोटी रुपये राहिलं. यावरून जिऱ्याच्या निर्यातीला मोठी बाजारपेठ असली, तरी तिच्यात दरवर्षी चढ-उतार होऊ शकतात हे स्पष्ट होतं. आंतरराष्ट्रीय मागणी, इतर देशांमधील उत्पादन, वाहतुकीतील अडचणी आणि व्यापारातील बदल यांचा निर्यातीवर परिणाम होतो. त्यामुळे जिरे हे चांगली बाजारपेठ असलेलं पीक असलं, तरी त्यातून मिळणाऱ्या नफ्याची हमी नसते.

राजस्थानच्या वाळवंटी शेतीतील सर्वांत आकर्षक उदाहरण म्हणजे खजूर लागवड. खजूर हे उष्ण आणि कोरड्या हवामानात वाढणारं फळपीक आहे. भारतात खजुराची मोठ्या प्रमाणावर मागणी असून, देशाला परदेशातून खजूर आयात करावे लागतात. पश्चिम राजस्थानमधील बाडमेर भागात खजूर लागवडीचे प्रयोग करण्यात आले. भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या माहितीनुसार, २०१०-११ मध्ये बाडमेरमधील ११ शेतकऱ्यांनी सुमारे २२ हेक्टर क्षेत्रावर खजूर लागवड सुरू केली. या शेतकऱ्यांना २०१४ मध्ये पहिलं उत्पादन मिळालं. पुढे लागवडीखालील क्षेत्र वाढत गेलं आणि २०२०-२१ पर्यंत ते सुमारे १५६ हेक्टरपर्यंत पोहोचलं. त्या वेळी बाडमेरमध्ये वर्षाला सुमारे १५० ते १८० टन खजूर उत्पादन होत असल्याची नोंद करण्यात आली होती.

या प्रयोगाचं महत्त्व असं की खजूर लागवडीमुळे कमी पाऊस पडणाऱ्या प्रदेशात फळशेतीची नवी संधी निर्माण झाली. ICAR च्या माहितीनुसार, बाडमेर भागात उष्ण हवामानामुळे खजूर पिकाला अनुकूल परिस्थिती मिळते. काही प्रमाणात क्षारयुक्त पाणी सहन करण्याची क्षमता असल्यामुळेही या पिकाला विशिष्ट भागांत महत्त्व आहे. मात्र, खजूर लागवड म्हणजे लगेच मोठं उत्पन्न मिळवण्याचा मार्ग नाही. दर्जेदार रोपं, योग्य अंतरावर लागवड, ठिबक सिंचन, परागीभवन, झाडांची देखभाल आणि फळांची गुणवत्ता यांवर उत्पादन अवलंबून असतं. खजुराची झाडं व्यावसायिक उत्पादन देण्यास सुरुवात करेपर्यंत काही वर्षं लागतात. त्यामुळे सुरुवातीला गुंतवणूक करावी लागते आणि शेतकऱ्याला उत्पन्न मिळण्यासाठी प्रतीक्षा करावी लागते.

खजूर व्यतिरिक्त राजस्थानच्या काही भागांत डाळिंब आणि इतर फळपिकांची लागवडही केली जाते. मात्र, अशा पिकांसाठी पाण्याचं योग्य नियोजन अत्यंत महत्त्वाचं आहे. डाळिंबासारख्या फळपिकांमध्ये बाजारभाव चांगला मिळण्याची शक्यता असली, तरी फळांच्या गुणवत्तेवर, आकारावर, रोगांवर आणि विक्रीच्या वेळेवर उत्पन्न अवलंबून असतं. शेतकऱ्यांनी केवळ बाजारात मिळणारा जास्त भाव पाहून अशा पिकांची निवड करू नये. स्थानिक हवामान, जमिनीतील क्षार, पाण्याची उपलब्धता आणि बाजारपेठ यांचा अभ्यास केल्यानंतरच लागवडीचा निर्णय घेणं आवश्यक आहे.

राजस्थानमध्ये मोहरी हेही महत्त्वाचं पीक आहे. मोहरीपासून खाद्यतेल तयार केलं जातं. भारताला खाद्यतेलाची मोठी गरज असल्यामुळे तेलबियांच्या उत्पादनाला राष्ट्रीय स्तरावर महत्त्व आहे. राजस्थानमधील सिंचनाची उपलब्धता आणि हवामानानुसार मोहरीची लागवड केली जाते. त्याचप्रमाणे मूग, मोठ, हरभरा आणि इतर कडधान्यंही राज्याच्या शेतीत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या पिकांमुळे अन्नधान्य आणि प्रथिनांचा पुरवठा होतो, तसेच काही कडधान्यांच्या मुळांमुळे जमिनीतील नायट्रोजनच्या व्यवस्थापनालाही मदत होते. मात्र, प्रत्येक पिकाची उत्पादकता आणि नफा हा प्रदेश, हंगाम आणि शेतीच्या पद्धतीनुसार बदलतो.

एकूणच, राजस्थानची वाळवंटी शेती ही प्रतिकूल परिस्थितीत शेती कशी विकसित करता येते, याचं महत्त्वाचं उदाहरण आहे. बाजरीसारख्या पारंपरिक पिकांपासून गवार आणि जिऱ्यासारख्या व्यापारी पिकांपर्यंत, तसेच बाडमेरमधील खजूर लागवडीसारख्या प्रयोगांपर्यंत राजस्थानच्या शेतीत विविध संधी दिसतात. गवार गमच्या निर्यातीमुळे भारताला मोठ्या प्रमाणावर परकीय चलन मिळतं, तर खजूर लागवडीमुळे देशांतर्गत उत्पादन वाढवण्याची संधी निर्माण झाली आहे. जिऱ्याच्या निर्यातीमधूनही भारताला मोठं उत्पन्न मिळतं; मात्र त्यात बाजारपेठेनुसार चढ-उतार होतात. त्यामुळे वाळवंटात शेती म्हणजे सहज पैसा मिळवण्याचा चमत्कार नसून, मर्यादित पाणी, योग्य पीक निवड, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि बाजारपेठेचं नियोजन यांच्या मदतीने निर्माण झालेली आर्थिक संधी आहे. राजस्थानच्या अनुभवातून हेच स्पष्ट होतं की शेतीचं यश केवळ जमिनीच्या सुपीकतेवर अवलंबून नसतं; तर उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा योग्य वापर, उत्पादन खर्चावर नियंत्रण आणि शेतमालाला योग्य बाजारपेठ मिळवून देणं यांवरही ते अवलंबून असतं.