बसवराज राजगुरू : ‘हिंदुस्तानी संगीताचे राजा’

हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतात काही अशा विभूती होऊन गेल्या आहेत, ज्यांनी आपल्या कलेने संगीतविश्व समृद्ध केले आणि त्याला नवी उंची दिली. त्यांच्यातीलच एक नाव म्हणजे पंडित बसवराज राजगुरू. त्यांच्या गायकीत किराणा, ग्वाल्हेर आणि आग्रा घराण्यांच्या वैशिष्ट्यांचा अद्वितीय संगम आढळतो, ज्यामुळे ते संगीतप्रेमींच्या मनात आजही अमर झाले आहेत. ‘हिंदुस्तानी संगीताचे राजा’ म्हणून ओळखले जाणारे पंडित बसवराज राजगुरू यांचा जन्म २४ ऑगस्ट १९१७ रोजी उत्तर कर्नाटकातील धारवाड येथे झाला. ते विद्वान, ज्योतिषी आणि संगीतकार अशा परंपरेत जन्मले. त्यामुळे त्यांचा संगीताकडे नैसर्गिक ओढा निर्माण झाला. त्यांचे वडील महंतस्वामी हे कर्नाटकातील प्रसिद्ध गायक होते. त्यांनी लहान वयातच बसवराज यांना संगीताचे धडे देण्यास सुरुवात केली.

लहानपणापासूनच बसवराज यांना संगीताची आवड होती. सांगितले जाते की, वयाच्या ११ व्या वर्षी ते नाटक मंडळीत सामील झाले आणि बालनट म्हणून गाणे सुरू केले. केवळ १३ व्या वर्षी वडिलांचे निधन झाले, तरी त्यांच्या संगीत शिक्षणाला अडथळा आला नाही. त्यांच्या काकांनी संगीतशिक्षण पुढे नेण्यात मदत केली. १९३६ मध्ये पंडित पंचाक्षरी गवई यांनी बसवराज यांना शिष्य म्हणून स्वीकारले. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली बसवराज यांनी संगीताच्या बारकाव्यांचा अभ्यास केला. गुरुच्या निधनानंतर त्यांनी साधना सुरू ठेवली आणि सवाई गंधर्व, सुरेशबाबू माने, उस्ताद वहीद खान आणि उस्ताद लतीफ खान यांसारख्या महान गुरूंकडून शिक्षण घेतले.

हेही वाचा..

पंतप्रधान नरेंद्र मोदींकडून गुजरातला मिळाली मोठी भेट

तेल खरेदीमुळे किंमती स्थिर राहतात; राष्ट्रीय हित साधलं जातं

‘मतदार अधिकार यात्रा’त फक्त ‘इच्छाधारी’ नेते

ऑनलाइन सट्टेबाजी प्रकरणात आमदार के.सी. वीरेंद्र अटक

त्यांच्या गायकीत किराणा घराण्याची माधुर्यता, ग्वाल्हेर घराण्याचा रागमाधुर्यभाव आणि आग्रा घराण्याची बोल-तान (बंदिशेतील शब्दांना तानांत गुंफणे) ही वैशिष्ट्ये उत्तम प्रकारे दिसत. बसवराज हे जवळपास आठहून अधिक भाषांत गाऊ शकत, हे त्यांच्या संगीतप्रेमाचे द्योतक होते. १९४० पर्यंत त्यांच्या संगीत साधनेची कीर्ती संपूर्ण भारतभर पसरली होती. त्यांनी देशभरातील अनेक संगीत महोत्सवांत सादरीकरणे केली. पंडित बसवराज राजगुरू हे संगीत आणि कार्यक्रमांबद्दल अतिशय समर्पित होते. प्रवास करताना ते धारवाडहून पिण्याचे पाणी खास बरोबर नेत, जेणेकरून त्यांच्या आरोग्यावर किंवा गायकीवर परिणाम होऊ नये.

१९४७ मध्ये त्यांच्या आयुष्यात एक विलक्षण प्रसंग घडला. भारत-पाकिस्तान सीमेवर ते दंगलीच्या गर्दीत अडकले होते. मात्र, त्यांच्या चातुर्यामुळे आणि भाग्याच्या जोरावर ते त्या संकटातून सुखरूप बाहेर पडले. हा प्रसंग त्यांच्या जीवनातील अविस्मरणीय क्षण ठरला. या सुरसाधकाला १९७५ मध्ये पद्मश्री आणि १९९१ मध्ये पद्मभूषण या राष्ट्रीय सन्मानांनी गौरविण्यात आले. २१ जुलै १९९१ रोजी बसवराज राजगुरू यांचे निधन झाले. त्यांच्या जाण्याने संगीतविश्वात मोठी पोकळी निर्माण झाली. तरीही त्यांची गायकी आणि रचना आजही रसिकांच्या मनात जिवंत आहेत.