गेली १३ वर्षे कोमात असल्यामुळे पापण्या हलवणे आणि आवंढा गिळणे या दोन क्रिया करणारा हरीश राणा याला अखेर त्याच्या आईवडिलांनी अखेरचा निरोप दिला. न्यायालयाने परवानगी दिल्याप्रमाणे त्याला इच्छामरण देण्यात आले.
“आता जाण्याची वेळ झाली आहे, ठीक आहे ना?” असे म्हणत त्यांनी त्यांना निरोप दिला. काही वेळानंतर त्यांना दिल्लीतील एम्स रुग्णालयात नेण्यात आले, जिथे डॉक्टरांनी हळूहळू त्यांचा लाइफ सपोर्ट काढण्याची प्रक्रिया सुरू केली.
पंजाब विद्यापीठाचा माजी विद्यार्थी असलेला हरीश राणा याला मागील आठवड्यात सर्वोच्च न्यायालयाने “सन्मानाने मृत्यूचा अधिकार” देत पॅसिव्ह इच्छामरणाची (Passive Euthanasia) परवानगी दिली. भारतात प्रथमच अशा प्रकारे एखाद्या व्यक्तीस इच्छामरण मंजूर करण्यात आले आहे.
२२ सेकंदांचा एक हृदयद्रावक व्हिडिओ समोर आला आहे, ज्यामध्ये राणा यांच्या कुटुंबीयांनी त्यांच्या शेवटच्या क्षणांमध्ये त्यांच्यासोबत वेळ घालवताना दिसतात. त्यांच्या आई त्यांच्या शेजारी बसलेल्या दिसतात आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर प्रचंड वेदना स्पष्ट दिसतात. ब्रह्मकुमारी संस्थेतील एका बहिणीने हरिशच्या कपाळावर ‘तिलक’ लावला. “सर्वांना माफ करा, सर्वांची माफी मागा. आता जाण्याची वेळ झाली आहे,” असे म्हणत त्या त्यांच्या डोक्यावर हात फिरवत होत्या.
राणा कुटुंबाचा ब्रह्मा कुमारी या सामाजिक-सांस्कृतिक संस्थेशी संबंध आहे. या संस्थेनेच त्यांना इच्छामरणासाठी न्यायालयीन लढा देण्यासाठी वकील मिळवून दिला होता.
२०१३ मधील अपघातानंतर जीवनसंग्राम
२०१३ मध्ये चौथ्या मजल्यावरून पडल्यामुळे हरीश राणाला गंभीर दुखापत झाली होती. मेंदूला जबर मार बसल्याने त्या अपघातानंतर हरीश पूर्णपणे अंथरुणाला खिळून राहिला होता आणि लाइफ सपोर्टवर होता.
हे ही वाचा:
मसाले शुद्ध आहेत की भेसळ? ओळखण्यासाठी करा ‘हे’ उपाय
ट्रम्प यांना दणका; ब्रिटन, जपान आणि ऑस्ट्रेलियाचा नौदल पाठवण्यास नकार
पॉवरप्लेमध्ये गेम बदलू शकतो सॅमसन
पाकिस्तानात दुध २४० रुपये लिटर आणि ब्रेड १६० रुपये!
त्याच्या श्वसनासाठी ट्रॅकिओस्टॉमी ट्यूब (श्वास घेण्यासाठी घशात बसवलेली नळी) आणि अन्नासाठी गॅस्ट्रोजेजुनोस्टॉमी ट्यूब (पोटात बसवलेली नळी) वापरली जात होती.
अनेक वर्षे वैद्यकीय आशा जवळजवळ संपल्यानंतर त्यांच्या पालकांनी न्यायालयात इच्छामरणाची परवानगी मागितली. अखेर सर्वोच्च न्यायालयाने ती मंजूर केली.
अरुणा शानबाग प्रकरणाशी तुलना
यापूर्वी १९७३ मध्ये मुंबईतील किंग एडवर्ड मेमोरियल रुग्णालयातील परिचारिका अरुणा शानबाग यांच्यावर झालेल्या क्रूर लैंगिक अत्याचारामुळे त्याच्या मेंदूला गंभीर दुखापत झाली होती आणि त्या सुमारे चार दशके कोमात होत्या.
त्या प्रकरणात न्यायालयाने पॅसिव्ह इच्छामरणासाठी काही कठोर मार्गदर्शक तत्त्वे दिली होती, पण सक्रिय इच्छामरण (Active Euthanasia) मंजूर केले नव्हते. अरुणा शानबाग यांचे २०१५ मध्ये न्यूमोनियामुळे निधन झाले.
सर्वोच्च न्यायालयाची टिप्पणी
न्यायमूर्ती जे. बी. पारडीवाला आणि के. व्ही. विश्वनाथन यांच्या खंडपीठाने हरीश राणा प्रकरणात ऐतिहासिक निर्णय देताना त्यांच्या पालकांचे कौतुक केले.
न्यायालयाने म्हटले, “एखाद्यावर प्रेम करणे म्हणजे केवळ आनंदाच्या क्षणी नव्हे, तर त्यांच्या सर्वात दुःखद आणि अंधाऱ्या क्षणीही त्यांची काळजी घेणे होय.”
या प्रकरणाच्या सुनावणीदरम्यान न्यायालयालाही “गंभीर दुःखाची भावना” झाल्याचे न्यायमूर्तींनी नमूद केले.