उष्णतेने नागरिक हैराण झालेले असताना AQI.in च्या ताज्या क्रमवारीनुसार, जगातील सर्व ५० सर्वात उष्ण शहरे भारतातच होती. यामुळे या यादीने विशेष लक्ष वेधले आहे. यावरून देशाच्या उत्तर, मध्य आणि पूर्व भागांमध्ये पसरलेल्या सध्याच्या उष्णतेच्या लाटेची अभूतपूर्व व्याप्ती अधोरेखित होते.
जागतिक स्तरावरील ५० सर्वाधिक उष्ण शहरांपैकी, एकट्या उत्तर प्रदेशच्या शहरांनी या यादीत निम्म्याहून अधिक जागा व्यापली आहे. ज्यात मुरादाबाद, अकबरपूर, सिद्धार्थनगर, इटावा, बुदौन, बांदा, फिरोजाबाद, हाथरस, मैनपुरी, प्रयागराज, सीतापूर, गाझीपूर, मथुरा, आग्रा, रामपूर, बरेली, बरेली, शाहूराज, ए. जौनपूर, अलीगढ, संभल, आझमगड, वाराणसी, पिलीभीत, बलरामपूर, मुझफ्फरनगर, बहराइच, शामली आणि अमरोहा या सर्व ठिकाणी ४३°C आणि ४४°C दरम्यान तापमान नोंदवले जात आहे.
महाराष्ट्रातील नागपूर ४४°C तापमानासह यादीत अव्वल स्थानी होते, आणि त्याच्या बरोबरीने रायपूर, चंद्रपूर, मोरादाबाद आणि उत्तर प्रदेशातील अनेक शहरे होती. परंतु या क्रमवारीमध्ये उत्तर प्रदेशचा भौगोलिक विस्तार पाहता, उष्णतेच्या लाटेचे खरे केंद्र कोणते होते हे स्पष्ट झाले.
हवामानशास्त्रज्ञांच्या मते, राज्य सध्या वातावरणीय आणि भौगोलिक परिस्थितीच्या धोकादायक संयोगात अडकले आहे. पहिले कारण म्हणजे भौगोलिक स्थान. उत्तर प्रदेश थेट इंडो-गंगेच्या मैदानी प्रदेशाच्या मध्यभागी वसलेले आहे. हा एक प्रचंड सपाट भूभाग आहे, ज्यामुळे राजस्थान आणि मध्य भारतातून येणारे उष्ण वारे राज्यभर विनाअडथळा वाहतात. या वाऱ्यांना अडवणारे किंवा कमकुवत करणारे कोणतेही मोठे भौगोलिक अडथळे नसल्यामुळे, उष्णता मोठ्या प्रदेशात वेगाने पसरते. दुसरा घटक म्हणजे गायब झालेले ढग. साधारणपणे, मे महिन्याच्या अखेरीस, अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरातून येणारे बाष्पयुक्त वारे पूर्व आणि उत्तर भारतातील आर्द्रता आणि ढगाळ वातावरण वाढवू लागतात. परंतु या वर्षी, दक्षिण भारतात मान्सूनची तयारी होत असतानाही, मैदानी प्रदेशात कोरड्या हवेचेच वर्चस्व कायम आहे. याचा परिणाम म्हणजे दिवसा तीव्र सूर्यउष्णता आणि रात्री अगदी कमी थंडावा.
भारतीय हवामान विभागाने पूर्व आणि मध्य उत्तर प्रदेशातील अनेक जिल्ह्यांसाठी ‘तीव्र ते अति तीव्र’ उष्णतेच्या लाटेचा इशारा देत रेड अलर्ट आधीच जारी केला आहे. आग्रा, प्रयागराज, वाराणसी आणि बरेली यांसारख्या शहरांमध्ये तीव्र शहरी उष्णता बेटाचा (अर्बन हीट आयलंड) प्रभाव जाणवत आहे, ज्यामध्ये काँक्रीट, डांबर आणि दाट पायाभूत सुविधा दिवसा उष्णता शोषून घेतात आणि रात्री हळूहळू बाहेर टाकतात. यामुळे सूर्यास्तानंतरही तापमान कमी होत नाही.
हे ही वाचा:
पेट्रोलच्या दरात ८७ पैशांनी, डिझेलच्या दरात ९१ पैशांची वाढ
आयआरजीसीच्या दहशतवाद्याने ट्रम्प यांच्या मुलीच्या हत्येचा रचलेला कट
उकाड्यानंतर पावसाची दमदार एंट्री
भारताच्या परकीय चलनसाठ्यात मोठी घट
दरम्यान, बुंदेलखंड आणि पूर्व उत्तर प्रदेशच्या मोठ्या भागांमध्येही जमिनी कोरड्या पडत असून वनस्पतींचे आच्छादन घटत आहे, ज्यामुळे आर्द्रतेच्या बाष्पीभवनामुळे होणारे नैसर्गिक शीतलीकरण कमी होत आहे. या महिन्याच्या सुरुवातीला प्रकाशित झालेल्या AQI.in च्या व्यापक उष्णता विश्लेषणात, भारताच्या वाढत्या “अंतर्गत उष्णता पट्ट्यातील” उत्तर प्रदेश हे सर्वात जास्त प्रभावित राज्य असल्याचे आधीच ओळखले गेले होते आणि तीव्र उष्णतेच्या घटना अधिक काळ टिकणाऱ्या आणि भौगोलिकदृष्ट्या व्यापक होत असल्याचा इशाराही देण्यात आला होता.
त्याहूनही अधिक चिंताजनक बाब म्हणजे ही क्रमवारी संध्याकाळी नोंदवण्यात आली, ज्या वेळी साधारणपणे तापमान कमी होऊ लागते. त्याऐवजी, उत्तर भारताचा बहुतांश भाग ४३°C पेक्षा जास्त तापमानातच अडकून राहिला. उत्तर प्रदेशातील लाखो लोकांसाठी, मान्सूनची प्रतीक्षा आता केवळ मोसमी दिलासा देण्यापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. हा आता जगण्याचा प्रश्न बनत चालला आहे.