ढोल वाजलो… शंकासूर नाचलो… शिमगो इलो!

फाल्गुन महिन्याची चाहूल लागली की कोकणात काहीतरी वेगळं घडू लागतं. सकाळच्या वाऱ्यात हलकी उष्णता जाणवते. नारळ-पोफळीच्या बागा सळसळू लागतात. आंब्याच्या मोहराचा सुगंध दरवळतो. समुद्राच्या लाटा जणू काही ताल धरतात… आणि गावागावातून एकच आवाज येऊ लागतो –
“शिमगा येतोय!”

कोकणात होळीला शिमगा म्हणतात. पण हा फक्त रंगांचा सण नाही. हा कोकणाच्या मातीचा, ग्रामदैवताच्या भक्तीचा, शेतीच्या चक्राचा, लोककलेच्या परंपरेचा आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे गावकुसातील एकोप्याचा उत्सव आहे. गणेशोत्सवानंतर ज्या सणाची सर्वाधिक आतुरतेने वाट पाहिली जाते, तो म्हणजे शिमगा.

मुंबईत धावपळीत हरवलेला असो, पुण्यात नोकरीत गुंतलेला असो, गोव्यात व्यवसायात रमलेला असो किंवा परदेशात हजारो मैल दूर स्थायिक झालेला असो—कोकणी माणूस जगाच्या कुठल्याही टोकावर असला तरी शिमग्याच्या दिवसांत त्याचं मन आधी गावी पोहोचलेलं असतं.

एस.टी.च्या गाड्या फुल होतात, रेल्वेचे डबे गजबजतात… कारण शिमगा म्हणजे फक्त सण नाही—तो आईच्या उंबरठ्यावर परतण्याचा क्षण आहे, गावच्या देवळात डोकं टेकवण्याची ओढ आहे, आणि “आपलं घर अजूनही तिथेच आहे” याची खात्री देणारा भावनिक प्रवास आहे.

शिमग्याला कोकणात परतणारा प्रत्येक चाकरमानी फक्त गावात येत नाही—तो आपल्या मुळांकडे, आपल्या मातीकडे, आपल्या देवाकडे आणि आपल्या लोकांकडे परत येतो.

या काही दिवसांत गावाचं रूपच बदलून जातं. एरव्ही शांत भासणारं गाव अचानक गजबजू लागतं. बंद असलेली घरं उघडतात, कुलूपबंद ओट्यांवर पुन्हा रांगोळ्या उमलतात, अंगणात लहान मुलांचा किलबिलाट ऐकू येतो. परदेशात, शहरात, धावपळीत हरवलेली माणसं या दिवसांसाठी वेळ काढतात—कारण त्यांना माहीत असतं, शिमगा हा फक्त सण नाही; तो मनात जपलेली ओढ आहे.

होळीच्या त्या पहिल्या ठिणगीसोबत फक्त लाकूड पेटत नाही—तर पेटते ती आठवणींची ज्योत, नात्यांची ऊब आणि आपल्या मातीशी असलेली नाळ. कोकणासाठी नव्या उमेदीचा, नव्या भेटीगाठींचा आणि पुन्हा एकदा “आपण सारे एक आहोत” याची जाणीव करून देणारा आरंभ असतो.

शिमग्याची चाहूल – तयारीतून दिसणारा गावाचा एकोपा

शिमग्याची तयारी अनेक दिवस आधी सुरू होते. गावातील तरुण मंडळी जंगलात जाऊन होळीसाठी लाकूड आणतात. ते काम फक्त शारीरिक श्रम नसतात; ती एक परंपरा असते. लाकूड गोळा करताना हास्य-विनोद, जुन्या आठवणी आणि नव्या पिढीला परंपरेची शिकवण—सगळं एकत्र येतं.

गावाच्या चौकात किंवा देवळासमोर होळी उभारली जाते. त्या ठिकाणी गावाचा एकोपा उभा असतो. स्त्रिया घरांची स्वच्छता करतात. अंगणात रंगीबेरंगी रांगोळ्या उमलतात. आंब्याच्या पानांची तोरणं, फुलांचा सडा, ओटीवर तांदळाची अक्षता—सगळीकडे मंगलमय वातावरण.

स्वयंपाकघरातून पुरणपोळी, घारगे, करंज्या, गुळाचे पदार्थ, वडे, गोड शेंगा, उकडीचे मोदक यांचा सुगंध दरवळतो. कोकणात सण म्हणजे फक्त पूजा नाही—तो पोटभर जेवण आणि मनभर समाधान असतो.

होळी पौर्णिमा

सायंकाळी ढोल-ताशांच्या गजरात गावकरी एकत्र जमतात. होलिका दहन हे वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचं प्रतीक आहे. प्रह्लाद आणि होलिकेची कथा सांगितली जाते. पण कोकणात हा अग्नी केवळ पौराणिक कथा नाही; तो मनातील कटुता, राग, मतभेद जाळून टाकण्याचा संकल्प असतो.

नवविवाहित जोडपी होळीभोवती फेऱ्या मारतात. नारळ अग्नीत अर्पण करतात. काही ठिकाणी नव्या पिकाचे दाणे टाकले जातात. होळीची राख पवित्र मानून उंबरठ्यावर लावली जाते—वाईट शक्ती दूर राहाव्यात, घरात मंगल वातावरण राहावं, ही श्रद्धा.

काही गावांत होळीसमोर बोंब मारण्याची प्रथा आहे. ती ओरड नकारात्मकतेचा निचरा करण्यासाठी असते—मन मोकळं करण्याचा एक पारंपरिक मार्ग.

धुलिवंदन आणि रंगपंचमी – साधेपणातील आनंद

भारताच्या इतर भागात रंगांचा मोठा उत्सव साजरा होतो; पण कोकणात रंग साधेपणाने खेळले जातात. नैसर्गिक रंग, फुलांचा अबीर वापरला जातो. काही गावांत धुलिवंदनानंतर पाचव्या दिवशी रंगपंचमी साजरी केली जाते. भारुड, नमन, फुगड्या, झिम्मा, पारंपरिक नृत्ये रंगत वाढवतात.

शिमग्याचं हृदय – ग्रामदेवतेची पालखी

शिमग्याचं सर्वात महत्त्वाचं वैशिष्ट्य म्हणजे ग्रामदेवतेची पालखी.

कोकणातील प्रत्येक गावाची एक ग्रामदेवता असते. रोगराई, आपत्ती, संकटांपासून रक्षण करणारी ती शक्ती मानली जाते. रूपे लावून ग्रामदेवतेची मूर्ती मंदिरातून पालखीत बसून गावात फिरवली जाते.  शिमग्याच्या काळात देवतेची मूर्ती पालखीत बसवून गावभर मिरवणूक काढली जाते.

ढोल-ताशांच्या गजरात, “ग्रामदेवतेच्या नावाच्या घोषात पालखी गावोगावी फिरते. कोकणी माणसाला देव स्वतः पालखीत बसून भेटायला येतो. कोकणी माणूस आपल्या देवाचे पाहुणचार करतो.

प्रत्येक घरात पालखी नेली जाते. अंगणात पालखी नाचवली जाते. कोकणातील पालखी नृत्य पाहून डोळे भरून येतात. महिलांनी ओटी भरायची, आरती करायची, गोड नैवेद्य दाखवायचा. गुळ, पेढे, खोबऱ्याची वडी प्रसाद म्हणून दिली जाते. देव घरात आल्याचा आनंद शब्दात मावणारा नसतो.

पालखी नाचवणे – भक्तीचा थरार

प्रत्येक गावाची पालखी नाचवण्याची पद्धत वेगळी… पण भाव एकच—अखंड श्रद्धा.
ढोलाचा पहिला ठोका पडतो आणि क्षणात वातावरण बदलतं. अंगावर रोमांच उभे राहतात. अनुभवी ग्रामस्थ डोक्यावर पालखी घेतात… आणि मग सुरू होतो तो अविस्मरणीय थरार.

ही फक्त नृत्याची हालचाल नसते—ती भक्तीची उर्मी असते. डोळे मिटलेले, कपाळावर घामाच्या धारा, ओठांवर “जय देव!” चा घोष… आणि पावलांत एक विलक्षण ताकद. जणू काही त्या क्षणी देव आणि भक्त यांच्यातील अंतरच नाहीसं होतं. पालखी नाचवताना गावकरी स्वतःला विसरतात—उरते ती फक्त श्रद्धा आणि समर्पण.

काही गावांत ही पालखी आठवडाभरच नाही, तर महिनोनमहिने गावोगावी फिरत राहते. प्रत्येक वाडा, प्रत्येक घर, प्रत्येक उंबरठा तिच्या पवित्र स्पर्शाची वाट पाहत असतो. “देव आज आपल्या दारी येणार” या भावनेने घराघरांत दिवे लावले जातात, रांगोळ्या काढल्या जातात.

गावाच्या वेशीवर जेव्हा इतर गावांच्या पालख्या भेटायला येतात, तेव्हा तो क्षण शब्दात मावणारा नसतो. ढोल-ताशांचा नाद दुमदुमतो. दोन्ही पालख्या एकमेकींसमोर नाचतात. ओटीचे खण, नारळ, फुले बदलली जातात. हा केवळ विधी नसतो—तो दोन गावांच्या हृदयांचा संगम असतो.

त्या क्षणी कोण मोठं, कोण लहान असं काही नसतं. सगळे एकाच भावनेत बांधलेले असतात—आपल्या देवावरच्या प्रेमात, आपल्या परंपरेच्या अभिमानात.

पालखी नाचवणे म्हणजे फक्त उत्सव नाही… तो कोकणाच्या आत्म्याचा धडधडता ठोका आहे

नमन, दशावतार आणि शंकासूर – लोककलेचा महोत्सव

शिमगा म्हणजे लोककलेचा जिवंत उत्सव.

• नमन
• दशावतार
• भारुड
• फुगड्या
• कीर्तन
• शंकासूर

शंकासूर हा विशेष आकर्षण असतो. रंगीबेरंगी वेशभूषा, मोठे मुखवटे, विनोदी संवाद—पौराणिक कथांसोबत सामाजिक संदेश दिला जातो. गावातील समस्या हलक्या-फुलक्या शैलीत मांडल्या जातात. लोक हसतात, विचार करतात आणि शिकतात.

रात्रीचं आकाश काळं नितळ झालेलं असतं. देवळाच्या किंवा वाड्याच्या पटांगणात दिव्यांची रोषणाई. गावकरी चटया, गोधड्या टाकून बसलेले. मुलं पुढच्या रांगेत, वडीलधारी मागे शांतपणे टेकून. ढोलाचा ठेका सुरू होतो… आणि रंगमंचावर प्रवेश करतो – शंकासूर!

रंगीबेरंगी वेशभूषा, भव्य मुकुट, मोठे मुखवटे, अतिशयोक्त हावभाव… त्याच्या प्रत्येक हालचालीत एक वेगळाच ठसका असतो. आवाजात नाट्यमय चढ-उतार, संवादात मिश्कीलपणा, आणि चालण्यात एक आगळं वेगळं दिमाख.

शंकासूर हा केवळ पौराणिक व्यक्तिरेखा नाही. तो लोकांच्या मनात दडलेल्या प्रश्नांचा, शंकांचा आणि विसंगतींचा प्रतिनिधी असतो. म्हणूनच त्याचं नावही ‘शंका’ + ‘असुर’ असं अर्थपूर्ण वाटतं.

शंकासूर लोकांना केवळ मनोरंजन देत नाही; तो गावाला एकत्र आणतो. हसता हसता मन हलकं करतो. चुकीकडे बोट दाखवतो, पण प्रेमाने.

शिमग्याच्या रात्री शंकासूर रंगला की गाव जिवंत होतं.
ढोलाचा ताल, टाळ्यांचा आवाज आणि मुखवट्यामागून झळकणारा अभिनय—
हे सगळं मिळून शिमगा पूर्णत्वाला जातो.

देवाची खुण – परंपरेतील रहस्य

शिमग्यात देवाची “खुण” काढण्याची परंपरा असते. नारळ गुप्त ठिकाणी ठेवला जातो. पालखी खांद्यावर घेऊन ग्रामस्थ ती खुण शोधतात. खुण सापडली की जल्लोष उसळतो.

शेती, समुद्र आणि शिमगा

फाल्गुनात शेतीची कामं आटोपलेली असतात. शेतकरी निवांत असतो. पुढील पावसाळ्यासाठी शेत तयार केलेलं असतं. त्यामुळे शिमगा हा विश्रांतीचा आणि कृतज्ञतेचा काळ आहे.

मच्छीमार समुद्रदेवतेला वंदन करतो. शेतकरी निसर्गाचे आभार मानतो. एका बाजूला निळाशार समुद्र, दुसऱ्या बाजूला हिरवीगार शेती—या साक्षीने सण साजरा होतो.

सामाजिक एकोपा आणि बदलता काळ

शिमगा गावाला एकत्र आणतो. जुनी भांडणं विसरली जातात. मनं जुळतात. रिकामी घरं पुन्हा गजबजतात. सोशल मीडियामुळे शिमगोत्सव देशभर पोहोचला आहे. पर्यटनाची संधी निर्माण झाली आहे.

मोठे साऊंड सिस्टीम, लाईट्स आले असले तरी परंपरेचा गाभा अजूनही जिवंत आहे—पालखी, राख, नमन, ओटी भरणं, ग्रामदैवताची श्रद्धा.

कोकणाचा आत्मा

शिमगा संपतो. होळीची राख थंडावते. ढोलाचे ठोके शांत होतात. पण त्या दिवसांची ऊब मनात राहते.

संध्याकाळी समुद्रकिनारी उभं राहिलं की दूरवर गावातल्या ढोलाचा आवाज ऐकू येतोय असं वाटतं… नारळांच्या सावल्या लांब पसरतात… आणि मन हळूच म्हणतं—

“शिमग्याला कोकणात गेल्याशिवाय कोकण समजत नाही.”

कारण कोकणातील शिमगा म्हणजे
रंग नाही… तो भाव आहे.
सण नाही… ती ओळख आहे.
आणि परंपरा नाही… तो अभंग आहे.

होळीची राख थंडावते…
पण कोकणाच्या मातीतील ऊब कायम राहते.

समुद्र पुन्हा शांत होतो…
पण मनात ढोलाचा ठेका सुरूच असतो.

पालखी मंदिरात विसावते…
पण श्रद्धा कधीच विसावत नाही.

कारण कोकणात शिमगा हा सण नसतो—
तो समुद्राच्या लाटांसारखा दरवर्षी परतणारा,
आणि प्रत्येक वेळी मनाला नव्याने स्पर्श करणारा उत्सव असतो.

म्हणूनच म्हणतो…
शिमगा पाहायचा असेल, तर फक्त रंग बघू नका —
कोकणाची माती स्पर्श करा,
पालखीचा ठेका अनुभवा,
आणि देव दारी येतो तो क्षण जगा…

कारण इथे सण साजरे होत नाहीत…
इथे परंपरा श्वास घेतात!

“हा होता कोकणाचा शिमगा…
तुमचा, माझा आणि आपल्या मातीचा उत्सव…
मी सुदर्शन सुर्वे… पुन्हा भेटूया कोकणाच्या आणखी एका भावयात्रेत…
तोपर्यंत — कोकणावर प्रेम करत राहा!”