मुंबईवरील २६/११ दहशतवादी हल्ल्याच्या सूत्रधारांवर भारतात कायदेशीर कारवाई करण्याच्या प्रयत्नांना आता नवी दिशा मिळाली आहे. पाकिस्तानात असलेल्या आणि भारताकडे प्रत्यार्पणासाठी उपलब्ध नसलेल्या दहशतवादी आरोपींवरही त्यांच्या अनुपस्थितीत भारतात खटला चालवण्याचा मार्ग नव्या फौजदारी कायद्यामुळे मोकळा झाला आहे. या प्रक्रियेला ‘ट्रायल इन ॲब्सेन्सिया’ म्हणजेच आरोपी न्यायालयात प्रत्यक्ष उपस्थित नसतानाही चालणारा खटला असे म्हटले जाते.
२६ नोव्हेंबर २००८ रोजी मुंबईवर झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यात १६० हून अधिक जणांचा मृत्यू झाला होता. लष्कर-ए-तैयबाशी संबंधित दहशतवाद्यांनी मुंबईतील अनेक ठिकाणी हल्ले करत मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी घडवून आणली होती. या हल्ल्याच्या कटातील पाकिस्तानस्थित आरोपींमध्ये लष्कर-ए-तैयबाचा संस्थापक हाफिज सईद आणि झकी-उर-रहमान लखवी यांच्यासह अन्य आरोपींचा समावेश आहे. हे आरोपी पाकिस्तानात असल्याने त्यांना भारतीय न्यायालयासमोर प्रत्यक्ष हजर करणे भारतासाठी मोठे आव्हान राहिले आहे.
‘ट्रायल इन ॲब्सेन्सिया’ म्हणजे नेमकं काय?
नव्या भारतीय फौजदारी कायद्यातील तरतुदींनुसार, एखादा आरोपी गंभीर गुन्ह्यात सहभागी असून जाणीवपूर्वक न्यायालयीन प्रक्रियेपासून दूर राहत असेल, तर ठरावीक कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण केल्यानंतर त्याच्याविरोधात त्याच्या अनुपस्थितीत खटला पुढे नेता येतो. यामुळे आरोपी परदेशात असल्यामुळे किंवा त्याला भारतात आणता येत नसल्यामुळे खटला अनिश्चित काळासाठी रखडून राहण्याची शक्यता कमी होते. मात्र, यासाठी न्यायालयीन प्रक्रिया, समन्स आणि वॉरंटची अंमलबजावणी, आरोपीला फरार घोषित करण्याची प्रक्रिया आणि इतर कायदेशीर अटी पूर्ण करणे आवश्यक असते.
या कायदेशीर तरतुदींच्या पार्श्वभूमीवर हाफिज सईदविरोधातील कारवाईला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पहलगाम दहशतवादी हल्ल्याच्या तपासात एनआयएने सईदला आरोपी केले आहे. त्याच्याविरोधात जम्मूतील विशेष एनआयए न्यायालयाने अजामीनपात्र वॉरंटही जारी केले आहे. एनआयएच्या म्हणण्यानुसार, सईद पाकिस्तानात असून तो भारतीय तपास यंत्रणांपासून दूर आहे. एनआयएने या प्रकरणात त्याच्यावर लष्कर-ए-तैयबा आणि त्याच्या सहयोगी संघटनेशी संबंधित गंभीर आरोप केले आहेत. त्यामुळे त्याच्याविरोधात पुढील कायदेशीर प्रक्रिया सुरू करण्यासाठी भारत नव्या कायदेशीर तरतुदींचा वापर करू शकतो.
हे ही वाचा:
काबूलमध्ये शाळेजवळ हातबॉम्बचा स्फोट; ५० हून अधिक मुलं जखमी
इलेक्ट्रॉनिक्स उद्योगाला केंद्राचा ‘बूस्टर डोस’
विरोधकांचा अविश्वास; पण ट्रम्प यांचा भारताच्या निवडणूक प्रक्रियेवर भरवसा
इम्रान खान यांना तुरुंगातून रुग्णालयात हलवणार
या घडामोडींचा परिणाम केवळ पहलगाम हल्ल्याच्या प्रकरणापुरता मर्यादित राहण्याची शक्यता नाही. २६/११ हल्ल्यातील पाकिस्तानस्थित आरोपींविरोधातही अनुपस्थितीत खटला चालवण्याची प्रक्रिया सुरू करण्याचा मार्ग आता उपलब्ध झाला आहे. अलीकडील अहवालानुसार, मुंबई पोलिसांनी २६/११ प्रकरणातील सहा फरार पाकिस्तानी आरोपींविरोधात अशी प्रक्रिया सुरू करण्याच्या दिशेने पावले उचलली आहेत. यामुळे भारतात राहून न्यायालयीन प्रक्रिया पूर्ण होऊ शकते आणि आरोपी पाकिस्तानात असल्याचा फायदा घेऊन खटला अनिश्चित काळ लांबवण्याची शक्यता कमी होऊ शकते.
भारताने यापूर्वीही पाकिस्तानकडे हाफिज सईदसह दहशतवादी आरोपींच्या प्रत्यार्पणाची मागणी केली आहे. मात्र, पाकिस्तानकडून त्यांना भारताच्या ताब्यात देण्याचा प्रश्न कायमच अडचणीचा राहिला आहे. त्यामुळे आरोपीला भारतात आणण्याऐवजी त्याच्या अनुपस्थितीत न्यायालयीन प्रक्रिया पुढे नेणे हा पर्यायी कायदेशीर मार्ग ठरू शकतो.