निष्क्रिय सोन्यातून कमाई की जोखीम ?

भारतात सोने हे केवळ दागिने किंवा परंपरेचे प्रतीक नाही, तर आर्थिक सुरक्षिततेचेही महत्त्वाचे साधन मानले जाते. घरातील मुलीच्या लग्नापासून ते कठीण काळातील आर्थिक आधारापर्यंत सोन्याची भूमिका भारतीय समाजात अतिशय महत्त्वाची आहे. त्यामुळेच भारतातील कुटुंबांकडे अंदाजे २५,००० टनांहून अधिक सोने साठवलेले असल्याचा अंदाज व्यक्त केला जातो. मात्र यातील बहुतांश सोने लॉकरमध्ये किंवा घरातील तिजोरीत निष्क्रिय अवस्थेत पडून असते. त्यातून कोणतेही नियमित उत्पन्न मिळत नाही. अशा परिस्थितीत “गोल्ड लीजिंग” ही संकल्पना गुंतवणूकदारांसाठी एक नवा पर्याय म्हणून समोर येत आहे.
गोल्ड लीजिंग म्हणजे स्वतःकडे असलेले सोने ठराविक कालावधीसाठी ज्वेलर्स, रिफायनर्स किंवा वित्तीय संस्थांना वापरण्यास देणे आणि त्याबदल्यात व्याज किंवा परतावा मिळवणे. सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर, घरात पडून असलेले सोने भाड्याने देऊन त्यातून कमाई करणे म्हणजे गोल्ड लीजिंग. जसे एखादी व्यक्ती घर भाड्याने देऊन उत्पन्न मिळवते, त्याचप्रमाणे सोने लीजवर देऊन त्यातून आर्थिक लाभ मिळवता येतो.
हे ही वाचा:
अयातुल्ला खामेनींना दफन करण्याची तारीख झाली निश्चित

रशियाकडून तेल खरेदीत भारत जगात दुसऱ्या क्रमांकावर
आजच्या घडीला सोन्याच्या किंमती विक्रमी पातळीवर आहेत. जागतिक आर्थिक अनिश्चितता, अमेरिकेच्या व्याजदरांबाबतचे धोरण, डॉलरमधील चढ-उतार, पश्चिम आशियातील भू-राजकीय तणाव आणि केंद्रीय बँकांकडून वाढती सोन्याची खरेदी या घटकांमुळे सोन्याच्या किमतींना मोठा आधार मिळाला आहे. अशा परिस्थितीत अनेक गुंतवणूकदारांना प्रश्न पडतो की केवळ सोने ठेवून त्याच्या किमती वाढण्याची वाट पाहण्यापेक्षा त्यातून अतिरिक्त उत्पन्न मिळवण्याचा काही मार्ग आहे का? याच प्रश्नाचे उत्तर गोल्ड लीजिंगमध्ये दडलेले आहे.

गोल्ड लीजिंगची कार्यपद्धती समजून घेतली तर ही संकल्पना अधिक स्पष्ट होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या गुंतवणूकदाराकडे १०० ग्रॅम सोने आहे. तो ते अधिकृत प्लॅटफॉर्ममार्फत एखाद्या ज्वेलरला एका वर्षासाठी लीजवर देतो. ज्वेलर त्या सोन्याचा वापर दागिने तयार करण्यासाठी किंवा व्यवसायातील इतर गरजांसाठी करतो. त्या बदल्यात गुंतवणूकदाराला ठराविक व्याज मिळते. लीज कालावधी संपल्यानंतर मूळ सोने किंवा त्याच्या समतुल्य मूल्याची परतफेड केली जाते. काही डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि वित्तीय संस्था अशा व्यवहारांवर आकर्षक परताव्याचे आश्वासन देतात.
गोल्ड लीजिंगचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे निष्क्रिय मालमत्तेतून उत्पन्न मिळण्याची संधी. पारंपरिक स्वरूपात सोने हे उत्पन्न निर्माण करणारे साधन मानले जात नाही. शेअर्समधून लाभांश मिळू शकतो, बाँड्समधून व्याज मिळते, बँक ठेवींवर नियमित परतावा मिळतो; परंतु सोन्यातील गुंतवणूक प्रामुख्याने किंमतवाढीवर अवलंबून असते. गोल्ड लीजिंगमुळे मात्र सोन्याच्या किंमतीत वाढ होण्याबरोबरच अतिरिक्त व्याज उत्पन्नही मिळू शकते. त्यामुळे गुंतवणूकदाराचा एकूण परतावा वाढण्याची शक्यता असते.

याशिवाय गोल्ड लीजिंगमुळे ज्वेलर्सनाही फायदा होतो. दागिने उत्पादनासाठी मोठ्या प्रमाणावर सोने खरेदी करण्याऐवजी ते लीजवर घेणे अधिक स्वस्त ठरते. त्यामुळे त्यांची भांडवली गुंतवणूक कमी होते. कार्यकारी खर्चावर नियंत्रण राहते आणि व्यवसायासाठी आवश्यक असलेली तरलता टिकून राहते. त्यामुळे सोन्याचा अधिक कार्यक्षम वापर होतो.
भारतासारख्या देशासाठी या संकल्पनेचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे आयात होणाऱ्या सोन्यावरील अवलंबित्व कमी करण्याची क्षमता. भारत दरवर्षी मोठ्या प्रमाणावर सोने आयात करतो. घरांमध्ये निष्क्रिय अवस्थेत पडून असलेले सोने अर्थव्यवस्थेत पुन्हा वापरात आणले गेले तर आयातीची गरज काही प्रमाणात कमी होऊ शकते. यामुळे देशाच्या चालू खात्यातील तुटीवरही सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.

मात्र प्रत्येक गुंतवणुकीप्रमाणे गोल्ड लीजिंगमध्येही जोखीम आहेत. सर्वात मोठी जोखीम म्हणजे “काउंटरपार्टी रिस्क”. म्हणजेच ज्याला सोने लीजवर दिले आहे ती संस्था किंवा ज्वेलर आर्थिक अडचणीत आल्यास गुंतवणूकदाराला नुकसान होऊ शकते. जर संबंधित कंपनी दिवाळखोरीत गेली किंवा कराराचे पालन करण्यात अयशस्वी ठरली तर मूळ सोने किंवा त्याचे मूल्य परत मिळण्यात अडचणी निर्माण होऊ शकतात.

दुसरी महत्त्वाची जोखीम म्हणजे नियामक अनिश्चितता. भारतात गोल्ड लीजिंग क्षेत्र अद्याप विकसित होत आहे. सर्व प्लॅटफॉर्म एकाच नियामक चौकटीत काम करत नाहीत. त्यामुळे गुंतवणूकदारांनी कोणत्याही संस्थेत सहभागी होण्यापूर्वी तिची विश्वासार्हता, परवानग्या आणि आर्थिक स्थिती तपासणे आवश्यक आहे. केवळ जास्त परताव्याच्या आश्वासनावर निर्णय घेणे धोकादायक ठरू शकते.

भारतातील सोन्याच्या साठ्याचा विचार केला तर त्याचे आर्थिक महत्त्व अधिक स्पष्ट होते. भारतीय कुटुंबांकडे असलेले २५,००० टनांहून अधिक सोने हे जगातील सर्वात मोठ्या खाजगी सोन्याच्या साठ्यांपैकी एक मानले जाते. अनेक देशांच्या केंद्रीय बँकांकडे असलेल्या सोन्यापेक्षाही हा साठा मोठा आहे. हा साठा आर्थिकदृष्ट्या वापरात आला तर भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी तो एक मोठा संसाधनसाठा ठरू शकतो.

भारतीय रिझर्व्ह बँकेनेही गेल्या काही वर्षांत सोन्याच्या साठ्यावर विशेष भर दिला आहे. आर्थिक अस्थिरता आणि जागतिक तणावाच्या पार्श्वभूमीवर आरबीआयने परदेशात ठेवलेले मोठ्या प्रमाणातील सोने भारतात परत आणण्यास सुरुवात केली आहे. ऑक्टोबर २०२५ ते मार्च २०२६ या कालावधीत सुमारे १०४ मेट्रिक टन सोने भारतात आणण्यात आले. यामुळे देशातील सोन्याचा भौतिक साठा वाढला असून आर्थिक सुरक्षिततेला अधिक बळ मिळाले आहे.

आज आरबीआयच्या एकूण परकीय चलन साठ्यात सोन्याचा वाटा लक्षणीयरीत्या वाढला आहे. अनेक केंद्रीय बँका डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करून सोन्याच्या खरेदीकडे वळत आहेत. जागतिक आर्थिक संकटाच्या काळात सोने हे सर्वाधिक विश्वासार्ह सुरक्षित मालमत्तांपैकी एक मानले जाते. त्यामुळे भारतासह अनेक देशांच्या केंद्रीय बँका सोन्याचे महत्त्व वाढवत आहेत.

सोन्याच्या गुंतवणुकीबाबत बोलताना गोल्ड ईटीएफचा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो. गोल्ड ईटीएफ म्हणजे एक्सचेंज ट्रेडेड फंड. हे फंड सोन्याच्या किमतींचा मागोवा घेतात आणि गुंतवणूकदारांना प्रत्यक्ष सोने खरेदी न करता सोन्यात गुंतवणूक करण्याची संधी देतात. शेअर बाजाराद्वारे गोल्ड ईटीएफची खरेदी-विक्री करता येते. त्यामुळे लॉकरची गरज नसते, शुद्धतेची चिंता राहत नाही आणि व्यवहार पारदर्शक राहतात.

गेल्या काही वर्षांत भारतातील गोल्ड ईटीएफमध्ये मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक वाढली आहे. विशेषतः तरुण गुंतवणूकदार आणि शहरी वर्गामध्ये या माध्यमाची लोकप्रियता वाढताना दिसत आहे. दीर्घकालीन गुंतवणुकीसाठी गोल्ड ईटीएफ हा सुरक्षित आणि सोयीस्कर पर्याय मानला जातो. तथापि, गोल्ड ईटीएफमधून नियमित उत्पन्न मिळत नाही. त्यामुळे अतिरिक्त परतावा शोधणारे गुंतवणूकदार गोल्ड लीजिंगकडे आकर्षित होत आहेत.

सोन्याबरोबरच चांदीकडेही गुंतवणूकदारांचे लक्ष वाढत आहे. चांदी ही केवळ मौल्यवान धातू नसून महत्त्वाची औद्योगिक धातू आहे. सौर ऊर्जा प्रकल्प, इलेक्ट्रिक वाहने, बॅटरी तंत्रज्ञान, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि सेमीकंडक्टर उद्योगांमध्ये चांदीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. हरित ऊर्जेकडे होत असलेल्या जागतिक संक्रमणामुळे चांदीची मागणी सातत्याने वाढत आहे.

२०२६ मध्ये चांदीच्या किमतींनीही विक्रमी पातळी गाठली आहे. औद्योगिक मागणी आणि गुंतवणूकदारांचा वाढता कल यामुळे चांदीला मजबूत आधार मिळत आहे. अनेक बाजारतज्ज्ञांच्या मते पुढील दशकात चांदीची मागणी अधिक वेगाने वाढू शकते. त्यामुळे सोने आणि चांदी या दोन्ही मौल्यवान धातूंना गुंतवणुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

सध्या भारतात २४ कॅरेट सोन्याचा भाव अनेक शहरांमध्ये १० ग्रॅममागे दीड लाख रुपयांच्या आसपास पोहोचला आहे. तर चांदीचा भाव प्रति किलो दोन लाख रुपयांपेक्षा अधिक पातळीवर व्यवहार करत आहे. या विक्रमी किमतींच्या पार्श्वभूमीवर गुंतवणूकदारांसमोर सोन्यातील गुंतवणूक अधिक फायदेशीर कशी करायची हा प्रश्न निर्माण झाला आहे. गोल्ड लीजिंग ही त्याच प्रश्नाची एक संभाव्य उत्तरे म्हणून समोर येत आहे.

भारत सरकारनेही निष्क्रिय सोन्याचा आर्थिक वापर वाढवण्यासाठी २०१५ मध्ये गोल्ड मॉनेटायझेशन योजना सुरू केली होती. या योजनेअंतर्गत नागरिकांना त्यांचे सोने बँकांमध्ये जमा करून त्यावर व्याज मिळवण्याची संधी देण्यात आली. या योजनेला अपेक्षित यश मिळाले नसले तरी निष्क्रिय सोन्याचा उत्पादक वापर करण्याची गरज अधोरेखित झाली. गोल्ड लीजिंग ही त्याच विचारसरणीची आधुनिक आणि बाजाराभिमुख आवृत्ती मानली जाऊ शकते.

एकंदरीत पाहता गोल्ड लीजिंग ही संकल्पना भारतीय गुंतवणूक क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण बदल घडवू शकते. घरांमध्ये आणि लॉकरमध्ये निष्क्रिय पडून असलेल्या सोन्याला आर्थिक प्रवाहात आणण्याची क्षमता या मॉडेलमध्ये आहे. गुंतवणूकदारांना अतिरिक्त उत्पन्न, ज्वेलर्सना कमी खर्च आणि देशाला आयातीत घट असा बहुआयामी फायदा या प्रणालीमधून मिळू शकतो. मात्र त्याचवेळी जोखीम, नियामक अनिश्चितता आणि संस्थांची विश्वासार्हता या बाबींकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही.
भविष्यात जर या क्षेत्रासाठी स्पष्ट नियामक चौकट तयार झाली, व्यवहार अधिक पारदर्शक झाले आणि गुंतवणूकदारांचा विश्वास वाढला, तर गोल्ड लीजिंग भारतातील सोन्याच्या बाजारात क्रांतिकारी बदल घडवू शकते. आजपर्यंत केवळ सुरक्षिततेचे प्रतीक मानले जाणारे सोने उद्या नियमित उत्पन्न देणारी मालमत्ता बनू शकते. त्यामुळे गुंतवणूकदारांनी या नव्या संकल्पनेकडे केवळ आकर्षण म्हणून नव्हे तर सखोल अभ्यास आणि जोखीम मूल्यांकनासह पाहण्याची गरज आहे. योग्य नियोजन, विश्वासार्ह संस्था आणि स्पष्ट करार यांच्या आधारे गोल्ड लीजिंग ही खरोखरच भारतीय गुंतवणूकदारांसाठी सुवर्णसंधी ठरू शकते.