शेकडो वर्षे अत्यंत साधेपणाने आणि निष्ठेने चालत आलेल्या या परंपरेत काळानुरूप काही मोठे बदल झाले आणि त्यातून प्रशासकीय व सामाजिक आव्हाने निर्माण झाली. गेल्या काही दशकांत दळणवळणाच्या सोयी वाढल्यामुळे वारीत सहभागी होणाऱ्या वारकऱ्यांची संख्या लाखांच्या घरातून वाढून तीस लाखांपर्यंत पोहोचली. इतक्या प्रचंड प्रमाणावर जनसमुदाय एकाच वेळी एकाच मार्गावरून प्रवास करत असताना त्यांच्या प्राथमिक गरजा, विशेषतः पिण्याचे पाणी, अन्न, निवारा आणि स्वच्छतागृहे पूर्ण करणे हे राज्य सरकार, स्थानिक प्रशासन आणि वारी मार्गावरील गावांसाठी एक अतिशय मोठे आव्हान बनले आहे.
उघड्यावरील शौचाची भीषण समस्या
पालखी ज्या मार्गावरून जाते, त्या मार्गावर पूर्वी पुरेशी स्वच्छतागृहे किंवा सार्वजनिक शौचालये उपलब्ध नव्हती. त्यामुळे लाखो वारकऱ्यांना निसर्गाच्या हाकेला ओ देण्यासाठी उघड्यावर शौचाला जाण्याशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय नसायचा. याचा थेट आणि अत्यंत विदारक परिणाम म्हणून पालखी ज्या गावात मुक्कामाला असायची, त्या गावाच्या आजूबाजूला, रस्त्यांवर, शेतात आणि मोकळ्या मैदानांवर मोठ्या प्रमाणावर घाणीचे आणि दुर्गंधीचे साम्राज्य पसरायचे. ही परिस्थिती स्थानिक गावकऱ्यांसाठी अत्यंत त्रासदायक होती. पावसाळ्याचे दिवस असल्याने या अस्वच्छतेमुळे गावात कॉलरा, टायफॉइड, आणि गॅस्ट्रो यांसारखी रोगराई पसरण्याची मोठी भीती असायची. अनेकदा अस्वच्छतेमुळे वारीच्या मार्गावरील सासवड, लोणी, यवत यांसारख्या गावांमधील शाळा आणि महाविद्यालये काही दिवसांसाठी बंद ठेवावी लागत असत. परिस्थिती इतकी भीषण असायची की, स्थानिक ग्रामस्थांना वारीच्या काळात अस्वच्छतेपासून वाचण्यासाठी आपली घरे सोडून तात्पुरते दुसरीकडे स्थलांतर करावे लागत असे. वारी संपल्यानंतरही पुढचे १५ ते २० दिवस त्या भागात पाय ठेवणे किंवा श्वास घेणे कठीण होऊन बसायचे.
कायदेशीर पेचप्रसंग आणि न्यायालयाचा इशारा
२०१३-२०१४ या काळात या समस्येने अत्यंत गंभीर आणि कायदेशीर रूप धारण केले. पंढरपूरच्या वाळवंटात आणि वारी मार्गावर होणाऱ्या उघड्यावरील शौचाच्या समस्येवरून काही पर्यावरणवादी संस्थांनी आणि नागरिकांनी उच्च न्यायालयात जनहित याचिका (PIL) दाखल केल्या. या याचिकांची दखल घेत न्यायालयानेही चिंता व्यक्त केली आणि प्रशासनाला विचारणा केली की, जर स्वच्छता राखता येत नसेल तर वारी थांबवावी की वारकऱ्यांच्या संख्येवर कडक निर्बंध घालावेत.
ही बाब वारकरी संप्रदायासाठी आणि संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी अत्यंत क्लेशदायक आणि अपमानास्पद होती. २०१४-१५ साली या सर्व कलहामुळे आणि असंतोषामुळे काही वारकऱ्यांनी महाराष्ट्राच्या तत्कालीन राज्यपालांना आळंदीत दर्शनाला जाण्यापासून रोखले होते. एक महान आध्यात्मिक परंपरा केवळ भौतिक पायाभूत सुविधांच्या अभावामुळे आणि स्वच्छतेच्या अभावामुळे संकटात आली होती. यावर तातडीने कायमस्वरूपी उपाययोजना करणे काळाची गरज बनली होती.
‘निर्मल वारी’
कोणत्याही मोठ्या प्रश्नावर जेव्हा समाजातूनच उत्तर शोधले जाते, तेव्हा ते अधिक शाश्वत असते. याच अत्यंत कठीण काळात पुण्यातील सामाजिक कार्यकर्ते आणि माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील व्यावसायिक नरेंद्र वैशंपायन यांनी या प्रश्नावर कायमस्वरूपी तोडगा काढण्याचा निश्चय केला.
संकल्पनेचा जन्म आणि पूर्वतयारी
या उपक्रमाची सुरुवात एका वैयक्तिक आणि कौटुंबिक अनुभवातून झाली. नरेंद्र वैशंपायन यांच्या आत्या पहिल्यांदाच वारीत सहभागी झाल्या होत्या. त्यांना भेटण्यासाठी वैशंपायन सासवड मुक्कामी गेले होते. सासवडला पालखीचा दोन दिवसांचा मुक्काम असतो. तिथे गेल्यावर त्यांनी पाहिले की उघड्यावर शौचाला जाण्यामुळे संपूर्ण परिसरात भयंकर अस्वच्छता आणि दुर्गंधी पसरली होती. शेकडो वर्षे वारीची परंपरा चालू असूनही हा अत्यंत मूलभूत प्रश्न का सुटला नाही, या विचाराने त्यांना अस्वस्थ केले. तेथून परत येतानाच त्यांनी या समस्येवर आपल्या व्यवस्थापकीय कौशल्याचा वापर करून काहीतरी ठोस उपाय शोधायचे ठरवले.
ऑक्टोबर २०१४ मध्ये भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी देशभरात ‘स्वच्छ भारत अभियान’ सुरू केले होते. या राष्ट्रीय अभियानाचा उपयोग वारीसारख्या मोठ्या जनसमुदायाच्या सोहळ्याला स्वच्छ करण्यासाठी करता येऊ शकतो, हा विचार वैशंपायन यांच्या मनात आला. त्यांनी आपल्या नोकरीतील प्रकल्प व्यवस्थापनाच्या अनुभवाचा वापर करून ‘निर्मल वारी’ अभियानाची एक सविस्तर ‘ब्लू प्रिंट’ (आराखडा) तयार केली. यात कोणते फिरते शौचालय उपयोगी पडतील, पाण्याचे नियोजन कसे करावे, वीज कुठून आणावी, आणि साफसफाईची यंत्रणा कशी उभी करावी, या सर्व तांत्रिक बाबींचा सूक्ष्म विचार करण्यात आला होता.
या आराखड्यावर त्यांनी पुण्यातील ‘सेवा सहयोग फाउंडेशन’ सोबत सविस्तर चर्चा केली. त्याच वेळी तत्कालीन केंद्रीय पर्यावरण राज्यमंत्री प्रकाश जावडेकर यांना ई-मेलद्वारे हा आराखडा पाठवण्यात आला. जावडेकर यांनी तातडीने प्रतिसाद देत पुण्यामध्ये त्यांची भेट घेतली आणि हा प्रयोग ‘पायलट प्रोजेक्ट’ म्हणून राबवण्यास शासकीय स्तरावर पूर्ण पाठबळ देण्याचे आश्वासन दिले. याच काळात ‘राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ’ देखील वारीतील स्वच्छतेवर काम करण्यासाठी योजना आखत होता. त्यामुळे संघ आणि सेवा सहयोग यांनी एकत्र येऊन एका ऐतिहासिक स्वच्छता मोहिमेला सुरुवात केली.
‘पायलट प्रोजेक्ट’ आणि पहिले यश
२०१५ मध्ये ‘निर्मल वारी’चा पहिला प्रत्यक्ष प्रयोग पुणे जिल्ह्यातील लोणी आणि यवत या दोन गावांमध्ये राबवण्यात आला. त्यावेळी ग्रामीण भागात आणि वारीसारख्या सोहळ्यात ‘पोर्टेबल टॉयलेट्स’ (फिरती शौचालये) ही संकल्पना अतिशय नवीन होती. सेवा सहयोग आणि रा. स्व. संघाच्या कार्यकर्त्यांनी तिथे शौचालये उभारली आणि वारकऱ्यांना अत्यंत नम्रपणे हात जोडून उघड्यावर न जाता शौचालयाचा वापर करण्याची विनंती केली.
हा प्रयोग कमालीचा यशस्वी ठरला. वारकऱ्यांनी या सुविधेचे केवळ स्वागतच केले नाही, तर ती स्वच्छ ठेवण्यातही मदत केली. ज्या गावांमध्ये पूर्वी वारी गेल्यानंतर पंधरा-वीस दिवस दुर्गंधीमुळे जाता येत नसे, तिथे दुसऱ्याच दिवशी स्वच्छता दिसू लागली. या यशामुळे स्थानिक गावकरी इतके भारावून गेले की त्यांनी स्वतःहून या स्वच्छता मोहिमेत काम करणाऱ्या स्वयंसेवकांसाठी चहा आणि न्याहारीची व्यवस्था केली. पहिल्या वर्षी मिळालेल्या या अभूतपूर्व यशामुळे तत्कालीन जिल्हाधिकारी तुकाराम मुंढे यांनी पंढरपूर येथेही हा प्रयोग राबवण्यास प्रशासकीय पातळीवर मोठी मदत केली.
निर्मल वारीचा विस्तार
२०१५ च्या यशानंतर निर्मल वारी उपक्रमाने मागे वळून पाहिले नाही. २०१६ मध्ये महाराष्ट्र शासनाने या उपक्रमात भक्कमपणे आपला सहभाग नोंदवला. तत्कालीन मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी या संपूर्ण प्रकल्पाला ‘एक्सेप्शनल केस’ (अपवादात्मक बाब) म्हणून शासकीय मंजुरी दिली आणि निधी उपलब्ध करून दिला.
आजच्या घडीला निर्मल वारीचे स्वरूप अत्यंत विशाल झाले आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराज पालखी मार्गासाठी सुमारे १,५००, संत तुकाराम महाराज पालखी मार्गासाठी १,२०० आणि संत सोपानकाका व संत निवृत्तीनाथ पालखी मार्गांसाठी मिळून शेकडो फिरती शौचालये पुरवली जातात. एकूण ३,६०० हून अधिक फिरती शौचालये आज वारीत वापरली जातात. एका शौचालयाचा वापर दररोज किमान १०० वारकरी करतात, यावरून या व्यवस्थेची उपयुक्तता लक्षात येते.
पर्यावरण रक्षण आणि मलमूत्रावर प्रक्रिया
निर्मल वारी उपक्रम केवळ शौचालये उपलब्ध करून देण्यापुरता मर्यादित नाही, तर निर्माण होणाऱ्या मानवी मलमूत्राची अत्यंत शास्त्रशुद्ध आणि वैज्ञानिक पद्धतीने विल्हेवाट लावण्यावर यात मोठा भर दिला गेला आहे. ‘विज्ञान भारती’ आणि भारत सरकारच्या वैज्ञानिक व औद्योगिक अनुसंधान परिषदेच्या ‘नीरी’ (CSIR-NEERI) यांसारख्या उच्च दर्जाच्या संशोधन संस्थांनी यात आपले तांत्रिक योगदान दिले आहे.
‘नीरी’ (NEERI) सारख्या संस्थांनी विकसित केलेल्या ‘Compact Faecal Sludge/Septage Separation and Treatment (CFSST)’ सारख्या तंत्रज्ञानाचा आणि ‘Upflow Anaerobic Baffled Reactor (UABR)’ चा वापर करून मैल्यावर नैसर्गिक पद्धतीने प्रक्रिया केली जाते. गेल्या काही वर्षांच्या आकडेवारीनुसार, तब्बल ४ कोटी लिटरहून अधिक मानवी मलमूत्रावर प्रक्रिया करून त्याचे रूपांतर दर्जेदार सेंद्रिय खतात करण्यात आले आहे आणि ते खत स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. तसेच अन्न आणि प्लास्टिक कचऱ्याचे रूपांतर बायो-डिझेलमध्ये करण्याच्या शक्यतांवरही संशोधन सुरू आहे.
हा कचऱ्यापासून संपत्ती निर्माण करण्याचा आणि चक्राकार अर्थव्यवस्थेचा एक जागतिक दर्जाचा उत्कृष्ट नमुना आहे, जो भविष्यात कुंभमेळ्यासारख्या देशातील इतर मोठ्या तीर्थयात्रांसाठी एक मॉडेल म्हणून वापरला जाऊ शकतो. सेवा सहयोग आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ यांची भूमिका
निर्मल वारीसारखा प्रचंड मोठा लॉजिस्टिक आणि व्यवस्थापकीय प्रकल्प यशस्वी करण्यासाठी केवळ पैसा किंवा तंत्रज्ञान पुरेसे नसते; त्यासाठी लागते ती हजारो समर्पित स्वयंसेवकांची फळी आणि अत्यंत अचूक नियोजन. हे शिवधनुष्य पेलण्याचे काम ‘सेवा सहयोग फाउंडेशन’ आणि ‘राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ’ यांनी अत्यंत लिलया पार पाडले आहे.
‘सेवा सहयोग फाउंडेशन’ ही २००५ मध्ये स्थापन झालेली आणि स्वयंसेवकांच्या माध्यमातून चालणारी एक नोंदणीकृत संस्था आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या शाश्वत विकास उद्दिष्टांशी सुसंगत असे सामाजिक काम ही संस्था करते. दुसरीकडे, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ ही १९२५ पासून देशभक्ती, शिस्त आणि सामाजिक समरसतेचा विचार घेऊन काम करणारी देशातील सर्वात मोठी संघटना आहे.
हे ही वाचा:
भारत-अमेरिका व्यापार कराराच्या दिशेने मोठी झेप
विराटच्या जागी कोण? बीसीसीआयने टाकला मोठा डाव!
लंडनमध्ये सरन्यायाधीश सूर्यकांत यांना ‘कॉकरोच’ टिप्पणीवरून प्रश्न
सूक्ष्म नियोजन आणि स्वयंसेवकांचे समर्पण
या उपक्रमाच्या यशस्विततेसाठी अनेक कार्यकर्ते आपला नोकरी व्यवसाय सांभाळून जीवाचे रान करतात. एवढेच नव्हे तर काही कार्यकर्ते पालखी काळात आपला व्यवसाय, नोकरी सोडून पूर्णवेळ केवळ वारीच्या नियोजनाचे काम पाहतात.
या स्वयंसेवकांचे काम केवळ शौचालये उभारणे एवढेच नसते. सकाळी उठल्यापासून ते रात्री उशिरापर्यंत शौचालयांमध्ये पाण्याचा पुरवठा सुरळीत ठेवणे, विजेची व्यवस्था पाहणे, कंत्राटदारांकडून शौचालये स्वच्छ करून घेणे आणि सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे वारकऱ्यांशी संवाद साधून त्यांना शौचालयाचा वापर करण्यास प्रवृत्त करणे, ही कामे स्वयंसेवक हसतमुखाने करतात. पूर्वी पंढरपूरच्या वाळवंटात जिथे विष्ठेचा सडा पडलेला असायचा, तिथे २०१७ साली रांगोळ्या काढण्यात आल्या, हे या स्वयंसेवकांच्या परिश्रमाचे सर्वात मोठे फलित आहे.
अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद आणि युवा शक्तीचे योगदान
देशातील सर्वात मोठी आणि प्रभावशाली विद्यार्थी संघटना असलेल्या ‘अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद’ (ABVP) चे वारीतील सेवाकार्यात असलेले योगदान अत्यंत प्रेरणादायी आहे. १९४९ मध्ये स्थापन झालेल्या अभाविपचे मुख्य ध्येय ‘राष्ट्रीय पुनर्निर्माण’ हे आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये केवळ शैक्षणिक प्रगती नव्हे, तर सामाजिक जाणीव, संवेदनशीलता आणि नेतृत्वगुण विकसित व्हावेत, यासाठी अभाविप सतत प्रयत्नशील असते. ‘ज्ञान, शील, एकता’ या त्रिसूत्रीवर चालणाऱ्या या संघटनेसाठी सेवा हे समाजात समरसता निर्माण करण्याचे एक अत्यंत प्रभावी साधन आहे.
वारीच्या काळात अभाविपचे हजारो तरुण कार्यकर्ते आपला अभ्यास आणि वैयक्तिक कामे बाजूला ठेवून अत्यंत निष्ठेने वारकऱ्यांच्या सेवेत रुजू होतात. त्यांचे मुख्य कार्य खालीलप्रमाणे चालते:
आरोग्य सेवा, अन्नदान आणि ‘रा. स्व. संघ जनकल्याण समिती’ची महत्त्वाची भूमिका
वारीचा प्रवास हा साधारणतः २१ ते २३ दिवसांचा आणि शेकडो किलोमीटरचा असतो. सतत चालल्यामुळे, बदलत्या हवामानामुळे आणि पावसात भिजल्यामुळे वारकऱ्यांच्या पायाला मोठे फोड येणे, स्नायू दुखी, ताप, सर्दी, खोकला, जुलाब किंवा रक्तदाबाचा त्रास होणे अत्यंत स्वाभाविक असते. अशा वेळी तातडीच्या आणि मोफत वैद्यकीय मदतीची नितांत गरज असते.
या आघाडीवर ‘राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ जनकल्याण समिती’चे कार्य अत्यंत मोलाचे आहे. जनकल्याण समिती ही १९७२ च्या भीषण दुष्काळाच्या वेळी महाराष्ट्रात स्थापन झालेली संस्था असून, तिने लातूरचा भूकंप (१९९३), गुजरातमधील भूकंप, आणि उत्तराखंडमधील पूर यांसारख्या अनेक राष्ट्रीय आपत्तींमध्ये अत्यंत प्रभावी वैद्यकीय आणि पुनर्वसनाचे कार्य केले आहे. याच प्रदीर्घ अनुभवाचा वापर वारीमधील आरोग्य सेवेसाठी केला जातो.
मोफत वैद्यकीय शिबिरे आणि फिरते दवाखाने
जनकल्याण समिती आणि अभाविपच्या जिज्ञासा व मेडिव्हिजन या आयामांच्या माध्यमातून संपूर्ण वारी मार्गावर आणि पंढरपुरात मोफत वैद्यकीय शिबिरे आयोजित केली जातात. ‘महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठा’च्या (MUHS) आणि इतर वैद्यकीय संस्थांच्या सहकार्याने हजारो वैद्यकीय विद्यार्थी, तज्ज्ञ डॉक्टर आणि परिचारिका या शिबिरांमध्ये १६ ते १८ दिवस सलग आपली सेवा देतात.
दिंडीसोबत ‘फिरते दवाखाने’ आणि रुग्णवाहिका सतत तैनात असतात, जे आपत्कालीन स्थितीत तत्काळ उपचार पुरवतात. कार्तिकी आणि आषाढी यात्रेच्या वेळी पंढरपुरात महाआरोग्य शिबीर आयोजित केले जाते, जिथे राज्यभरातून आलेले सुमारे ३,००० डॉक्टर हजारो वारकऱ्यांची मोफत तपासणी करतात आणि त्यांना आवश्यक ती सर्व औषधे मोफत पुरवतात.
‘माउलींची चरण सेवा’
युवा कार्यकर्त्यांकडून दिली जाणारी ‘चरण सेवा’ हा वारीतील अत्यंत हृदयस्पर्शी भाग आहे. वयोवृद्ध वारकरी जेव्हा दिवसभर चालून विसाव्याच्या ठिकाणी येतात, तेव्हा अभाविप आणि संघाचे तरुण स्वयंसेवक त्यांच्या पायाला गरम पाण्याने शेक देतात, पायाला तेल लावून मालिश करतात आणि पायावरील फोडांवर औषध (मलम) लावतात. शहरी भागातील, उच्चशिक्षित घरातील हे तरुण विद्यार्थी ज्या आत्मीयतेने आणि प्रेमाने या वृद्ध वारकऱ्यांची सेवा करतात, ते पाहून अनेक वारकऱ्यांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागतात.
भक्ती, सेवा आणि सामाजिक बांधिलकीचा चिरंतन संगम
पंढरीची वारी ही संपूर्ण महाराष्ट्राची ओळख आणि सांस्कृतिक अस्मिता आहे. शेकडो वर्षे चालत आलेल्या या महान परंपरेत काळानुरूप वाढलेल्या गर्दीमुळे आणि नागरीकरणामुळे जे भौतिक दोष निर्माण झाले होते, ते दूर करण्यासाठी ‘निर्मल वारी’ हा उपक्रम एक संजीवनी आणि वरदान ठरला आहे. उघड्यावरील शौचासारख्या अत्यंत गंभीर आणि अवघड प्रश्नावर लोकसहभाग, आधुनिक तंत्रज्ञान, प्रशासकीय पाठबळ आणि स्वयंसेवकांचे अथक परिश्रम यातून यशस्वी मार्ग काढता येतो, हे या उपक्रमाने संपूर्ण महाराष्ट्राला आणि देशाला सिद्ध करून दाखवून दिले आहे.
‘राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ’, ‘सेवा सहयोग’, ‘अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद’ आणि ‘जनकल्याण समिती’ यांसारख्या संघटनांनी वारीमध्ये जे निःस्वार्थ सेवाकार्य उभे केले आहे, ते खऱ्या अर्थाने शब्दांत वर्णन करण्यापलीकडचे आहे. स्वतःचा कोणताही व्यक्तिगत किंवा आर्थिक स्वार्थ नसताना, केवळ समाजहितासाठी, पर्यावरण रक्षणासाठी आणि आपल्या पूर्वजांच्या परंपरेच्या रक्षणासाठी रात्रंदिवस राबणारे हे हजारो स्वयंसेवक आधुनिक महाराष्ट्राचे खरे शिलेदार आणि नायक आहेत. त्यांच्या याच निस्सीम कार्यामुळे आजची वारी खऱ्या अर्थाने भौतिक आणि आध्यात्मिक अशा दोन्ही दृष्टीने ‘निर्मल’ झाली आहे.