अफ्रिकेच्या भूमीखाली दडलेली ‘संपत्ती’

डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगो, नायजर आणि सुडान या नावाचे ऐकले की लगेचच हिंसा, गृहयुद्ध, नैसर्गिक आपत्ती किंवा गरीबी-भूक यांचा विचार सुचतो. हे सर्व कारणे कोणत्याही देशाला दुर्बल करतात किंवा दयाभरतेची स्थिती निर्माण करतात. पण एक खरी गोष्ट अशीही आहे जी या देशांच्या संपन्नतेला आणि समृद्धतेला दर्शवते, आणि ज्याने जिओ-राजकारणावर मोठा प्रभाव टाकला आहे. या देशांमध्ये सर्वात मोठा संघर्ष जमीनावर नाही तर जमीनखाली चालतो आहे. काँगो, नायजर आणि सूडान या तीन देशांच्या भूमीत असे संसाधन दडलेले आहेत जे २१व्या शतकातील सर्वात मोठी ताकद ठरत आहेत.

ही मौल्यवान संसाधने म्हणजे बॅटरी मेटल्स, दुर्मिळ खनिज, सोने, युरेनियम आणि तेल. मोठ्या देशांचा स्वारस्याचा खरा कारण काय आहे? भविष्यातील तंत्रज्ञान आणि लष्करी शक्तीचे नियंत्रण आता याच कच्च्या मालावर अवलंबून राहते की कोणाकडे हे आहे. काँगोमध्ये जगातील सर्वात श्रीमंत कोबाल्ट साठा आहे, जो इलेक्ट्रिक वाहने, स्मार्टफोन, ड्रोन आणि AI सर्व्हर्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या बॅटऱ्यांचे हृदय मानले जाते. आजच्या जगाच्या दिशेने पाहता—जिथे प्रत्येक देश इलेक्ट्रिक वाहने आणि स्वच्छ ऊर्जा भविष्यात घडवित आहे—कोबाल्ट सोन्यापेक्षा जास्त मौल्यवान ठरत आहे.

हेही वाचा..

भारताचा दुसऱ्या कसोटीत दारूण पराभव, ४०८ धावांनी दक्षिण आफ्रिकेने केली मात

राबड़ी देवी केस ट्रान्सफर याचिकेवर CBI ला नोटीस

भारतीय शेअर बाजारात तेजी

हाँगकाँगमध्ये आगीत अनेक लोक अडकले

चीनने गेल्या दोन दशके काँगोच्या सुमारे ७० टक्के खाणींमध्ये गुंतवणूक केली आहे, ज्यामुळे पाश्चात्य देश चिंतेत आहेत की तंत्रज्ञान संपन्न भविष्यात चीनची पकड अधिक मजबूत होईल. अमेरिका आणि युरोप आता उशिरा सहीत, काँगोमध्ये आपले पाय रुजवण्याचा प्रयत्न करत आहेत, ज्यामुळे चीनचे दबदबा कमी करता येईल. नायजरची गोष्ट वेगळी आहे. येथे युरेनियमचा मोठा साठा आहे, जो पूर्वी फ्रान्सच्या नियंत्रणाखाली होता. परंतु गेल्या काही वर्षांत सैन्य तख्तापलट झाल्यानंतर रशियाशी नायजरची जवळीक वाढली आहे. युरेनियम फक्त वीज किंवा न्यूक्लियर ऊर्जा निर्माण करत नाही—तर हे भू-राजकारणातील शक्तीचे प्रतीक आहे. त्यामुळे नायजर आता अशा वळणावर उभा आहे जिथे लहान देशाच्या खाणी मोठ्या देशांची सामरिक शक्ती ठरवत आहेत.

सुडानमध्ये ही स्थिती अशी आहे—तेल, सोने आणि नव्याने सापडलेल्या दुर्मिळ खनिजांमुळे तो पूर्वीपासूनच मोठ्या देशांच्या लक्षात होता. गेल्या काही वर्षांत सातत्याने संघर्ष चालू आहे आणि या अस्थिरतेत रशिया, खाडी देश आणि पाश्चात्य शक्ती स्वतःच्या बाजूने झुकाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. सोने तस्करी, तेलावर नियंत्रण, लष्करी मदत आणि राजकीय समर्थन—सर्वजण सूडानला आपल्या पाळ्यात आणू इच्छितात, कारण या प्रदेशात प्रवेश म्हणजे संपूर्ण अफ्रिकेच्या हॉर्नमध्ये सामरिक लाभ मिळवणे.

अफ्रिकेतील या देशांवर जगाची इतकी स्वारस्याची खरी कारणे म्हणजे—पुढील तांत्रिक क्रांती, स्वच्छ ऊर्जा, AI इन्फ्रास्ट्रक्चर, प्रगत लष्करी हार्डवेअर यासाठी लागणारी खनिजे येथे आहेत. जेव्हा एखादे संसाधन दुर्मिळ आहे आणि भविष्यातील शक्ती नियंत्रित करते, तेव्हा जिओ-राजकारण अधिक तीव्र होते. चीनने “मायनिंग-डिप्लोमेसी” मॉडेल वापरले आहे. कमी व्याजाचे कर्ज आणि मोठे इन्फ्रास्ट्रक्चर प्रोजेक्ट्स देऊन खाणींमध्ये हिस्सेदारी मिळवली. रशिया सुरक्षा आणि लष्करी सहकार्याचा कार्ड खेळत आहे, तर पाश्चात्य देश लोकशाही, पारदर्शकता आणि नवीन गुंतवणूक धोरणे सादर करून आपली पुनर्प्रवेशाची तयारी करत आहेत.

या संपूर्ण खेळात सर्वात रोमांचक बाब ही आहे की अफ्रिका आता आपल्या संसाधनांच्या जोरावर जगाच्या शक्ती संतुलनावर प्रभाव टाकत आहे. जे देश कधी उपनिवेशवादाने आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल केले होते, आता तीच देश आपल्या खनिजांमुळे जगाच्या नव्या युद्धाचे केंद्र बनले आहेत. आज काँगोचे कोबाल्ट, नायजरचे युरेनियम आणि सूडानचे सोने फक्त खनिज नाहीत—तर ते २१व्या शतकातील जागतिक राजकारणाची दिशा ठरवणारे कार्ड बनले आहेत.