गणेशोत्सवाला सावरायला हवं!

गणपती बाप्पाच्या आगमनाची चाहूल लागली की महाराष्ट्रातील वातावरण भक्तिमय होते. ढोल-ताशांचा निनाद, गुलालाची उधळण, सजलेले मंडप आणि ‘गणपती बाप्पा मोरया’च्या जयघोषाने सर्वत्र उत्साहाचे वातावरण निर्माण होते. मात्र याच उत्सवाला गेल्या काही वर्षांत भव्यतेची, प्रतिष्ठेची आणि स्पर्धेची अशी काही किनार आली आहे की, आता या उत्सवाच्या मूळ उद्देशाकडेच आपण दुर्लक्ष करत आहोत का, असा गंभीर प्रश्न उपस्थित होतो.

भुलेश्वरमध्ये २२ फूट उंचीच्या गणेशमूर्तीच्या आगमन मिरवणुकीदरम्यान घडलेली दुर्घटना हा या प्रश्नाचा धोकादायक इशारा आहे. महाकाय मूर्ती एका बाजूला कलंडून कोसळली. या दुर्घटनेत पाच जण गंभीर जखमी झाले, तर दोघांना आपला जीव गमवावा लागला. ज्या बाप्पाच्या आगमनासाठी भक्त वर्षभर वाट पाहतात, त्याच आगमन सोहळ्यात निष्पाप भक्तांचा जीव जाणे ही अत्यंत वेदनादायक बाब आहे.

ही घटना केवळ एक अपघात म्हणून विसरून चालणार नाही. सोशल मीडियावर दोन दिवस हळहळ व्यक्त करून पुन्हा पुढच्या वर्षी त्याच उंचीच्या स्पर्धेत सहभागी होणे, हा या दुर्घटनेचा योग्य धडा ठरणार नाही. उलट, या घटनेनंतर आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे—आपल्या गणेशोत्सवाला आपण नेमकं कुठे घेऊन चाललो आहोत?

भक्ती की स्पर्धा?

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू करण्यामागे सामाजिक एकोपा, बंधुभाव आणि समाजाला एका व्यासपीठावर आणण्याचा व्यापक विचार होता. गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नव्हता; तो सामाजिक जागृती आणि एकतेचे माध्यम होता.

मात्र आज अनेक ठिकाणी गणेशोत्सवाला स्पर्धेचे स्वरूप आले आहे. तुमचा गणपती किती फुटांचा? आमचा त्यापेक्षा मोठा! त्यांनी २० फुटांचा केला, तर आम्ही २२ फुटांचा करणार! कुठे ही स्पर्धा २५-३० फुटांपर्यंत पोहोचली आहे.

पण प्रश्न असा आहे—गणेशमूर्तीची उंची वाढली की देवत्व वाढते का?

आपण घरच्या देव्हाऱ्यात काही इंचांची मूर्ती ठेवतो आणि त्याच मूर्तीची पूर्ण श्रद्धेने पूजा करतो. देवत्व मूर्तीच्या आकारात नसते; ते भक्ताच्या भावनेत असते. मग सार्वजनिक गणेशोत्सवातच देवाच्या मूर्तीची उंची प्रतिष्ठेचे मोजमाप का बनावी?

दिखावा वाढतोय

पूर्वी गणेशमूर्ती तुलनेने लहान असायच्या. मात्र मंडपातील सजावट, सामाजिक संदेश देणारे देखावे, पौराणिक प्रसंग आणि कलाकुसर पाहण्यासाठी भक्तांची मोठी गर्दी व्हायची. त्या उत्सवात कला होती, संस्कृती होती आणि भक्ती होती.

आज मात्र अनेक ठिकाणी मुखदर्शनासाठी तासनतास रांगेत उभे राहावे लागते. गर्दी वाढली की भाविकांना घाईघाईने बाहेर काढले जाते. अशा परिस्थितीत आपण स्वतःला विचारले पाहिजे—आपण उत्सव साजरा करतोय की केवळ गर्दी आणि प्रसिद्धी मिळवण्याची स्पर्धा करतोय?

बाप्पाची विटंबना

महाकाय मूर्तींचा प्रश्न केवळ आगमनापुरता मर्यादित नाही. विसर्जनाच्या वेळी या मोठ्या मूर्तींची अवस्था आणखी चिंताजनक होते.

अनेकदा मोठ्या मूर्ती पाण्यात व्यवस्थित विसर्जित होत नाहीत. क्रेनच्या सहाय्याने त्यांना ढकलावे लागते. त्यानंतर समुद्रकिनाऱ्यावर किंवा तलावाच्या परिसरात मूर्तींचे तुटलेले अवशेष दिसतात. देवाच्या मूर्तीचे हात-पाय आणि इतर भाग किनाऱ्यावर विखुरलेले पाहणे कोणत्याही श्रद्धाळू व्यक्तीसाठी वेदनादायक आहे.

मग प्रश्न असा—ज्या बाप्पाला आपण एवढ्या थाटामाटात आणतो, त्याच बाप्पाला अशा अवस्थेत निरोप देणे ही खरी भक्ती आहे का?

लहान, शाडू मातीची आणि पर्यावरणपूरक मूर्ती आणून तिचे सन्मानपूर्वक विसर्जन करणे हीच अधिक संवेदनशील आणि जबाबदार भक्ती ठरू शकते.

वाढता धोका

मुंबईसारख्या शहरात २५-३० फुटांच्या मूर्तींची वाहतूक करणे हे मोठे आव्हान आहे. अरुंद रस्ते, खड्डे, स्पीडब्रेकर, विजेच्या आणि इंटरनेटच्या तारा, मेट्रोचे पिलर्स, जुने पूल अशा अनेक अडथळ्यांमधून महाकाय मूर्ती नेल्या जातात.

मूर्तीची उंची जितकी वाढते, तितका धोका वाढतो. मूर्तीच्या मागील प्रभावळीची उंचीही मोठी असल्याने कमी उंचीच्या मार्गांमधून जाताना अडचणी निर्माण होतात. विजेच्या तारांना मूर्ती किंवा प्रभावळी अडकण्याचा धोका असतो.

भुलेश्वरच्या घटनेच्या प्राथमिक माहितीनुसार मूर्तीला आधार देणारी लोखंडी रचना आणि मूर्तीशी जोडलेले वेल्डिंग तुटल्याने दुर्घटना घडल्याचे सांगण्यात आले आहे. २२ फुटांची महाकाय मूर्ती जर अशा संरचनेवर अवलंबून असेल, तर तिच्या सुरक्षेची तपासणी किती काटेकोरपणे झाली होती, हा प्रश्नही महत्त्वाचा ठरतो.

आगमन की इव्हेंट?

पूर्वी गणेशमूर्ती शांततेत मंडपात आणली जायची. आज मात्र आगमन सोहळाच मोठा कार्यक्रम बनला आहे. डीजे, मोठ्या मिरवणुका, रस्ते अडवणारी गर्दी आणि तासन्तास होणारी वाहतूक कोंडी यामुळे सामान्य नागरिकांना त्रास सहन करावा लागतो.

रुग्णालयात जाणारा रुग्ण, शाळेत जाणारे विद्यार्थी, वृद्ध व्यक्ती किंवा एखाद्या आपत्कालीन सेवेला या वाहतूक कोंडीचा फटका बसला तर त्याची जबाबदारी कोणाची?

उत्सवाचा आनंद दुसऱ्याच्या त्रासाचे कारण बनू नये.

कठोर नियम हवेत

गणेशोत्सवाची भव्यता आणि भक्ती यांच्यात संतुलन राखण्यासाठी आता शासन आणि प्रशासनाने कठोर निर्णय घेण्याची वेळ आली आहे.

सार्वजनिक गणेशमूर्तींच्या उंचीवर स्पष्ट आणि प्रभावी मर्यादा निश्चित केली पाहिजे. मूर्ती मंडपात आणण्यापूर्वी तिची लोखंडी फ्रेम, ट्रॉली, वेल्डिंग आणि संपूर्ण स्ट्रक्चर यांची तज्ज्ञांकडून तपासणी करून सुरक्षा प्रमाणपत्र घेणे अनिवार्य केले पाहिजे.

आगमन आणि विसर्जन मिरवणुकीत बॅरिकेड्स, प्रथमोपचार केंद्रे आणि रुग्णवाहिका उपलब्ध असणे आवश्यक आहे.

पर्यावरणाचा विचार करून शाडू मातीच्या आणि पर्यावरणपूरक मूर्तींना प्रोत्साहन दिले पाहिजे. पीओपीच्या वापराबाबत प्रभावी नियमांची अंमलबजावणी झाली पाहिजे.

आणखी एक महत्त्वाचा बदल म्हणजे बक्षिसांचे निकष. ‘सर्वात मोठी मूर्ती’ या निकषाला प्रोत्साहन देण्याऐवजी नियमांचे काटेकोर पालन करणाऱ्या, पर्यावरणपूरक मूर्ती बसवणाऱ्या आणि सामाजिक उपक्रम राबवणाऱ्या मंडळांना प्रोत्साहन दिले पाहिजे.

समाजसेवेला प्राधान्य

एखाद्या मंडळाने २५-३० फुटांची मूर्ती उभारण्यासाठी खर्च करण्याऐवजी तो पैसा गरजू विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी वापरला, एखाद्या गरीब रुग्णाच्या उपचारासाठी मदत केली किंवा समाजातील गरजू कुटुंबाला आधार दिला, तर त्या कृतीतून गणेशोत्सवाचा खरा सामाजिक अर्थ अधिक प्रभावीपणे जपला जाईल.

कारण बाप्पाला मोठी मूर्ती नको; मोठं मन हवं.

उत्सव सावरूया!

गणेशोत्सवावर निर्बंध आणण्याचा किंवा उत्सवाची परंपरा संपवण्याचा प्रश्न नाही. उलट, आपल्या प्रिय उत्सवाला अधिक सुरक्षित, सुंदर, पर्यावरणपूरक आणि सामाजिकदृष्ट्या अर्थपूर्ण बनवण्याची ही वेळ आहे.

भुलेश्वरची दुर्घटना ही केवळ एका मंडळाची किंवा एका दिवसाची घटना म्हणून पाहता कामा नये. ती संपूर्ण समाजासाठी धोक्याची घंटा आहे. आज आपण जागे झालो नाही, तर भविष्यातील एखादी दुर्घटना आणखी मोठी असू शकते.

लहान मूर्तीमध्येही तेवढेच देवत्व आहे. भक्तीला उंचीची गरज नसते. श्रद्धेला दिखाव्याची गरज नसते. आणि गणेशोत्सवाला जीव धोक्यात घालण्याची अजिबात गरज नाही.

चला, यंदाच्या गणेशोत्सवात एक संकल्प करूया—

दिखावा नको, भक्ती हवी.
स्पर्धा नको, सामाजिक एकोपा हवा.
अवाढव्य मूर्ती नको, सुरक्षित उत्सव हवा.
विटंबना नको, बाप्पाला सन्मानाचा निरोप हवा.

कारण शेवटी प्रश्न एका मूर्तीच्या उंचीचा नाही; प्रश्न आहे आपल्या विवेकाच्या उंचीचा.

गणपती बाप्पा मोरया!