शेतात राबणार रोबोट्स, ड्रोन

येणाऱ्या काळात भारतीय शेतात माणसांच्या खांद्याला खांदा लावून काम करणारे रोबोट्स दिसू लागतील, ही संकल्पना आता केवळ एखाद्या विज्ञानपटापुरती मर्यादित राहिलेली नाही, तर ती एक अटळ वास्तव बनण्याच्या दिशेने वेगाने प्रवास करत आहे. भारत हा जगातील एक प्रमुख कृषीप्रधान देश म्हणून ओळखला जातो, जिथे शतकानुशतके शेती ही पूर्णपणे मानवी श्रमावर आणि पारंपरिक पद्धतींवर अवलंबून राहिली आहे. परंतु, बदलत्या काळासोबत आणि वेगाने होणाऱ्या सामाजिक व आर्थिक परिवर्तनांमुळे आज भारतीय शेती एका मोठ्या संकटाच्या आणि संक्रांतीच्या वळणावर उभी आहे. या संकटाचे मुख्य कारण म्हणजे शेती क्षेत्रातून सातत्याने गायब होत जाणारे मनुष्यबळ. आज ग्रामीण भारतात आणि विशेषतः शेती क्षेत्रात कामासाठी मजूर मिळेनासे झाले आहेत. यामागचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे लोकांची बदलती मानसिकता आणि जीवनशैली.

कष्टाचे आणि अंगमेहनतीचे काम करण्याची लोकांची मानसिकता आता उरलेली नाही. आजचा तरुण आणि नवी पिढी शेतातील उन्हातान्हातील कष्टांपेक्षा शहरात जाऊन लहान-मोठी नोकरी करणे पसंत करत आहे, मग भलेही तिथे मिळणारा मोबदला कमी असो किंवा राहणीमानाचा दर्जा सामान्य असो. शारीरिक कष्टांबद्दल निर्माण झालेली अनास्था, शिक्षणामुळे वाढलेल्या महत्त्वाकांक्षा आणि सामाजिक प्रतिष्ठा मिळवण्याची धडपड यामुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे मोठे स्थलांतर होत आहे. याचा थेट परिणाम असा झाला आहे की, पेरणी, लावणी,फवारणी आणि कापणीसारख्या अत्यंत वेळेवर करावयाच्या महत्त्वाच्या कामांसाठी शेतकर्‍यांना अक्षरशः मजूर शोधावे लागत आहेत. अनेकदा वेळेवर मजूर न मिळाल्यामुळे पिकांचे प्रचंड नुकसान होते किंवा शेतीचा खर्च अतोनात वाढतो.

या परिस्थितीची तुलना जर आपण जगातील विकसित देशांशी केली, तर तिथले चित्र अत्यंत वेगळे दिसते. अमेरिका, जपान, डेन्मार्क आणि ऑस्ट्रेलिया यांसारख्या देशांमध्ये शेतीमध्ये रोबोटिक्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात एआयचा वापर अनेक वर्षांपासून अत्यंत यशस्वीपणे केला जात आहे. या देशांमध्ये शेतीचे तंत्रज्ञान प्रगत असण्यामागे तिथली भौगोलिक आणि लोकसंख्याविषयक परिस्थिती कारणीभूत आहे. या देशांमध्ये जमिनीची मुबलकता खूप जास्त आहे, म्हणजेच एका एका शेतकर्‍याकडे हजारो एकर शेतजमीन आहे, परंतु त्या प्रमाणात तिथे काम करण्यासाठी मनुष्यबळ अत्यंत कमी किंवा नगण्य आहे. जेव्हा मनुष्यबळाचा प्रचंड तुटवडा असतो आणि शेतीचे क्षेत्र अथांग असते, तेव्हा शेतीचे यांत्रिकीकरण आणि ऑटोमेशन हाच एकमेव पर्याय उरतो. त्यामुळे या देशांनी अत्याधुनिक ट्रॅक्टर, स्वयंचलित कापणी यंत्रे, ड्रोन आणि फळांची काढणी करणारे रोबोट विकसित केले आणि स्वीकारले. तिथे जमिनीत बियाणे पेरण्यापासून ते पीक कापून पॅकिंग करेपर्यंतची सर्व कामे रोबोट्स आणि संगणकीय यंत्रांद्वारे सहजतेने केली जातात. यामुळे कमी वेळात, अत्यंत अचूकतेने आणि अफाट प्रमाणात उत्पादन घेणे या देशांना शक्य झाले आहे.

भारतात मात्र परिस्थिती थोडी भिन्न होती. भारतात दीर्घकाळापासून जमिनीचे तुकडे लहान आहेत आणि लोकसंख्या मुबलक असल्यामुळे स्वस्त मनुष्यबळ सहज उपलब्ध होते. परंतु, आता भारताच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत आणि समाजरचनेत वेगाने बदल होत आहेत. आता भारतीय शेतीही त्याच टप्प्यावर येऊन पोहोचली आहे, जिथे विकसित देश काही दशकांपूर्वी होते. म्हणूनच, भारतामध्येसुद्धा आता कृषी रोबोटिक्स तंत्रज्ञानावर अत्यंत वेगाने आणि गंभीरपणे काम सुरू झाले आहे. आता प्रश्न असा उपस्थित होतो की, भारतात या अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानावर नक्की कोण काम करत आहे आणि एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर यात गुंतवणूक किंवा संशोधन का केले जात आहे.

भारतात शेतीसाठी रोबोट्स बनवण्याच्या या मोहिमेत अनेक मोठे घटक एकत्र येऊन काम करत आहेत. पहिला घटक म्हणजे भारतातील आघाडीच्या तंत्रज्ञान शिक्षण संस्था म्हणजेच आयआयटी आणि विविध कृषी विद्यापीठे. भारतातील तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अग्रगण्य बुद्धिमत्ता या संशोधनात गुंतलेली आहे. आयआयटी मद्रास, आयआयटी मुंबई, आयआयटी खडकपूर आणि आयआयटी रोपड यांसारख्या संस्थांमधील संशोधक आणि अभियंते भारतीय शेतीच्या विशिष्ट गरजांनुसार रोबोट्स विकसित करत आहेत. पाश्चात्य देशांमधील रोबोट्स हे प्रचंड मोठ्या जमिनींसाठी आणि मोठ्या यंत्रांच्या स्वरूपात असतात, जे भारतातील लहान शेतांमध्ये वापरणे शक्य नसते. म्हणूनच भारतीय संशोधक लहान, हलके, आटोपशीर आणि अत्यंत कार्यक्षम रोबोट्स बनवण्यावर भर देत आहेत. हे रोबोट्स लहान शेतांमध्ये सहज फिरू शकतात, मातीचा पोत तपासू शकतात, पिकांवरील रोग ओळखू शकतात आणि आवश्यक तेवढ्याच भागावर कीटकनाशकांची फवारणी करू शकतात.

या मोहिमेतील दुसरा आणि अत्यंत महत्त्वपूर्ण घटक म्हणजे भारतातील नवउद्योजक आणि अ‍ॅग्री-टेक स्टार्टअप्स. गेल्या काही वर्षांत भारतात हजारो कृषी-तंत्रज्ञान स्टार्टअप्स सुरू झाले आहेत, ज्यांना तरुण आणि ध्येयवेड्या अभियंत्यांनी स्थापन केले आहे. हे स्टार्टअप्स प्रत्यक्ष शेतात जाऊन शेतकर्‍यांच्या दैनंदिन अडचणी समजून घेत आहेत आणि त्यानुसार व्यावहारिक रोबोट्स तयार करत आहेत. उदाहरणार्थ, काही स्टार्टअप्सनी टोमॅटो किंवा इतर फळे वेचणारे विशेष रोबोट्स तयार केले आहेत. हे रोबोट्स कॅमेरे आणि एआय सेन्सर्सच्या मदतीने फळ पकले आहे की नाही हे अचूक ओळखतात आणि पिकाला कोणतीही हानी न पोहोचवता ते फळ तोडतात. तसेच काही कंपन्यांनी स्वयंचलित रोबोट्स बनवले आहेत, जे शेत पिकांमध्ये उगवलेले गवत ओळखून ते समूळ उपटून टाकतात. ड्रोन तंत्रज्ञानात तर भारतीय स्टार्टअप्सनी प्रचंड क्रांती घडवून आणली आहे. शेतात खते आणि औषधांची फवारणी करणारे ड्रोन आता प्रत्यक्षात शेतांमध्ये वापरले जात आहेत, जे तासनतास लागणारे काम अवघ्या काही मिनिटांत पूर्ण करतात.

तिसरा प्रमुख घटक म्हणजे केंद्र व राज्य सरकार आणि काही मोठ्या खाजगी कॉर्पोरेट कंपन्या. भारत सरकारचे कृषी मंत्रालय आणि विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग अ‍ॅग्री-रोबोटिक्सच्या संशोधनासाठी आणि स्टार्टअप्सना प्रोत्साहन देण्यासाठी विशेष निधी आणि सबसिडी उपलब्ध करून देत आहेत. ‘डिजिटल अ‍ॅग्रीकल्चर मिशन’ आणि ‘मेक इन इंडिया’ यांसारख्या उपक्रमांतर्गत शेतीतील तंत्रज्ञानाला प्राधान्य दिले जात आहे. याशिवाय, भारतातील मोठ्या ट्रॅक्टर आणि कृषी उपकरणे बनवणार्‍या कंपन्याही आता पारंपरिक ट्रॅक्टरऐवजी स्वयंचलित आणि एआय-आधारित रोबोटिक ट्रॅक्टर विकसित करण्याच्या संशोधनात मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करत आहेत.

भारतात कृषी रोबोटिक्सचा विस्तार होत असताना काही मोठी आव्हानेही आहेत, ज्यांवर सध्याचे संशोधक काम करत आहेत. भारतातील बहुतांश शेतकरी अल्पभूधारक आहेत आणि त्यांची आर्थिक ताकद कमी आहे. पाश्चात्य देशांतील महागडे रोबोट्स खरेदी करणे सामान्य भारतीय शेतकर्‍याला शक्य नाही. म्हणूनच भारतात ‘रोबोट्स अ‍ॅज अ सर्व्हिस’ म्हणजेच भाडेतत्त्वावर रोबोट्स उपलब्ध करून देण्याचे मॉडेल विकसित केले जात आहे. जसे आज शेतकरी ट्रॅक्टर किंवा हार्वेस्टर भाड्याने आणतात, तसेच भविष्यात मोबाईल अ‍ॅपद्वारे काही तासांसाठी रोबोट्स शेतावर भाड्याने मागवले जातील. तसेच भारतीय शेतीतील जमिनीची रचना अत्यंत खडकाळ असते, त्यामुळे अशा खडतर परिस्थितीतही यशस्वीपणे चालतील असे मजबूत आणि परवडणारे रोबोट्स बनवण्यावर भारतीय संशोधकांचा भर आहे.

भारत आज या तंत्रज्ञानावर केवळ विकसित देशांची नक्कल म्हणून काम करत नाहीये, तर आपल्या देशातील अन्नसुरक्षा टिकवून ठेवण्यासाठी आणि शेतीला पुन्हा एकदा फायदेशीर व्यवसाय बनवण्यासाठी ही काळाची गरज बनली आहे. येणाऱ्या काही वर्षांत भारतीय शेतांचे चित्र पूर्णपणे बदललेले दिसेल, जिथे तंत्रज्ञानाच्या बळावर भारतीय शेतकरी अधिक समृद्ध, सक्षम आणि निश्चिंत झालेला पाहायला मिळेल.