डिजिटल युगात मोबाईल, इंटरनेट आणि ऑनलाइन व्यवहार आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग झाले आहेत. बँकिंग, खरेदी, सरकारी सेवा, सोशल मीडिया- सर्व काही ऑनलाइन झाल्याने सोयी वाढल्या आहेत, पण त्याचबरोबर सायबर गुन्हेगारीचा धोकाही वाढला आहे. ऑनलाइन फसवणूक, डेटा चोरी, बनावट लिंक आणि ओटीपी घोटाळे यामुळे सामान्य नागरिकही सहज बळी पडत आहेत. अशा परिस्थितीत सायबर सुरक्षेबाबत जागरूकता अत्यंत आवश्यक ठरते.
मजबूत पासवर्ड वापरणे गरजेचे
- सायबर सुरक्षेतील पहिला आणि महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे मजबूत पासवर्ड.
- पासवर्डमध्ये अक्षरे, अंक आणि विशेष चिन्हांचा वापर करा.
- एकाच पासवर्डचा अनेक ठिकाणी वापर टाळा.
- पासवर्ड नियमित बदलत राहा.
- कमकुवत पासवर्डमुळे हॅकर्सना खाते फोडणे सोपे जाते.
ओटीपी आणि वैयक्तिक माहिती शेअर करू नका
- कोणताही बँक प्रतिनिधी, कंपनी किंवा सरकारी अधिकारी ओटीपी, पिन, सीव्हीव्ही नंबर फोनवर मागत नाहीत.
- फोन, मेसेज किंवा ई-मेलवर आलेल्या ओटीपीची माहिती कोणालाही देऊ नका.
- आधार, पॅन, बँक खाते तपशील सोशल मीडियावर शेअर करू नका.
संशयास्पद लिंक आणि अॅप्सपासून सावध रहा.
- मोफत बक्षीस, लॉटरी, केवायसी अपडेट किंवा खातं बंद होणार असल्याचे संदेश अनेकदा फसवे असतात.
- अनोळखी लिंकवर क्लिक करू नका.
- अधिकृत अॅप्सच वापरा आणि तेही अधिकृत अॅप स्टोअरमधूनच डाउनलोड करा.
- ई-मेल पाठवणाऱ्याची खात्री करा.
दोन टप्प्यांची सुरक्षा (Two-Factor Authentication) वापरा
- फक्त पासवर्ड पुरेसा नसतो. दोन टप्प्यांची सुरक्षा वापरल्यास खाते अधिक सुरक्षित राहते.
- बँकिंग, ई-मेल आणि सोशल मीडिया खात्यांसाठी 2FA सुरू ठेवा.
- यामुळे हॅकरकडे पासवर्ड गेला तरी खाते सुरक्षित राहते.
सार्वजनिक वाय-फाय वापरताना खबरदारी
- रेल्वे स्टेशन, मॉल किंवा कॅफेमधील मोफत वाय-फाय धोकादायक ठरू शकतो.
- सार्वजनिक वाय-फायवर बँकिंग किंवा संवेदनशील व्यवहार टाळा.
- शक्य असल्यास स्वतःचा मोबाईल डेटा वापरा
सॉफ्टवेअर आणि मोबाईल अपडेट ठेवा
- मोबाईल, संगणक आणि अॅप्सचे अपडेट्स केवळ नवीन फीचरसाठी नसतात, तर ते सुरक्षा त्रुटी दुरुस्त करतात.
- नियमित अपडेट्स केल्यास हॅकिंगचा धोका कमी होतो.
फसवणूक झाल्यास तात्काळ तक्रार करा
- सायबर फसवणूक झाल्यास घाबरून न जाता तात्काळ कारवाई करणे महत्त्वाचे आहे.
- बँकेशी संपर्क साधा.
- सायबर गुन्हे पोर्टलवर तक्रार नोंदवा.
- लवकर तक्रार केल्यास नुकसान टाळता येऊ शकते.
सायबर सुरक्षेसाठी मोठ्या तांत्रिक ज्ञानाची गरज नसते, तर थोडी सावधगिरी आणि जागरूकता पुरेशी असते. प्रत्येक नागरिकाने ऑनलाइन व्यवहार करताना सतर्क राहिल्यास सायबर गुन्हेगारीवर आळा घालता येऊ शकतो.