मेंदूतील चेतापेशींवर प्रकाशाच्या मदतीने नियंत्रणासाठी ‘नोबेल’

२०२६ च्या वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराची घोषणा करण्यात आली असून अमेरिकेचे शास्त्रज्ञ कार्ल डेसरॉथ तसेच जर्मनीचे पीटर हेगेमन आणि जॉर्ज नागेल यांना संयुक्तपणे हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. मेंदूतील चेतापेशींची क्रिया प्रकाशाच्या मदतीने नियंत्रित करण्याच्या संशोधनासाठी त्यांना हा सन्मान देण्यात आला. त्यांच्या संशोधनामुळे ऑप्टोजेनेटिक्स या क्षेत्राचा पाया मजबूत झाला.

नॉबेल असेंब्लीने या तिघांना “light-gated ion channels and optogenetics” संदर्भातील महत्त्वपूर्ण शोधांसाठी पुरस्कार देण्याची घोषणा केली. ऑप्टोजेनेटिक्सच्या माध्यमातून जिवंत मेंदूमधील विशिष्ट चेतापेशींची क्रिया प्रकाशाच्या मदतीने सुरू किंवा बंद करणे शक्य होते. त्यामुळे मेंदूतील विविध पेशी आठवणी, भावना आणि वर्तनावर कशा प्रकारे परिणाम करतात, याचा अधिक अचूक अभ्यास करता येतो.

या संशोधनाची सुरुवात एकपेशीय शेवाळातील प्रकाशसंवेदनशील प्रथिनाच्या अभ्यासातून झाली. पीटर हेगेमन आणि जॉर्ज नागेल यांनी channelrhodopsin या प्रथिनाचा शोध घेतला. निळ्या प्रकाशाच्या संपर्कात आल्यानंतर या प्रथिनातील एक वाहिनी उघडते आणि विद्युत आवेग निर्माण होतो. हे प्रथिन इतर पेशींमध्ये टाकल्यानंतर त्या पेशीही प्रकाशासाठी संवेदनशील बनू शकतात, असे संशोधकांना आढळले.

यानंतर कार्ल डेसरॉथ यांनी या शोधाचा वापर चेतापेशींवर केला. त्यांनी channelrhodopsin तयार करणारे जनुक उंदरांच्या चेतापेशींमध्ये पोहोचवले. त्यानंतर निळ्या प्रकाशाच्या मदतीने या पेशींमध्ये चेतासंकेत निर्माण करता येत असल्याचे त्यांनी दाखवून दिले. २००५ मध्ये या संशोधनाचे निष्कर्ष प्रकाशित करण्यात आले आणि २००७ मध्ये जिवंत उंदरांच्या मेंदूमधील चेतापेशींवर प्रकाशाच्या मदतीने नियंत्रण मिळवण्यात यश आले.

ऑप्टोजेनेटिक्समुळे मेंदूच्या कार्याचा अभ्यास करण्याच्या पद्धतीत मोठा बदल झाला आहे. या तंत्राच्या मदतीने विशिष्ट आठवणी, भावना आणि वर्तन नियंत्रित करणाऱ्या न्यूरल सर्किट्सचा अभ्यास करता येतो. न्यूरोलॉजिकल आणि मानसिक विकारांच्या अभ्यासासोबतच दृष्टीदोष असलेल्या रुग्णांमध्ये दृष्टी पुनर्संचयित करण्याच्या प्रयत्नांमध्येही या तंत्राचा वापर केला जात आहे.

हे ही वाचा:

भ्रष्टाचाराच्या आरोपांवर मुख्यमंत्री मान यांच्या सहाय्यकाची सीबीआय चौकशी

रशियात ‘प्लेग’ची भीती? लॅब संशोधकाच्या मृत्यूनंतर २०० जण क्वारंटाइन

भारत संकटात असताना रशिया पाठीशी!

केरळमधून सौदी आणि बहरीनला थेट विमानसेवा

या वर्षीच्या पुरस्काराची रक्कम १२ दशलक्ष स्वीडिश क्रोनर असून तिघेही विजेते ती रक्कम संयुक्तपणे विभागून घेतील. २०२६ च्या नोबेल पुरस्कारांच्या घोषणांची सुरुवात वैद्यकशास्त्राच्या पुरस्कारापासून झाली असून पुढील काही दिवसांत भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, साहित्य आणि शांततेच्या नोबेल पुरस्कारांची घोषणा होणार आहे.