टीबीसाठी अत्यंत घातक आहे डायबेटीस

तज्ज्ञांनी मंगळवारी सांगितले की डायबेटीस (मधुमेह) शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती सातत्याने कमकुवत करतो, त्यामुळे टीबी रुग्णांचे आरोग्य ढासळते आणि मृत्यूचा धोका वाढतो. टीबी (क्षयरोग) आणि डायबेटीस हे दोन्ही आजार जागतिक आरोग्यासमोरील गंभीर आव्हाने आहेत. भारतात टीबी ही एक प्रमुख सार्वजनिक आरोग्य समस्या आहे. २०२४ साली देशात २८ लाख टीबी रुग्ण नोंदवले गेले, जे जागतिक संख्येच्या २६ टक्के आहेत. याव्यतिरिक्त, टीबीशी संबंधित ३.१५ लाख मृत्यू झाले, जे जागतिक पातळीवर २९ टक्के आहेत. दुसरीकडे, भारतात सध्या १० कोटींहून अधिक मधुमेही रुग्ण आहेत.

आयसीएमआर-नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ एपिडेमियोलॉजी, चेन्नई येथील वरिष्ठ वैद्यकीय शास्त्रज्ञ डॉ. हेमंत डी. शेवडे यांनी आयएएनएसला सांगितले, “डायबेटीस रोगप्रतिकारक शक्ती कमकुवत करतो, ज्यामुळे टीबी होण्याचा धोका वाढतो. टीबीने ग्रस्त असलेल्या रुग्णांमध्ये डायबेटीस आधीच कमकुवत असलेल्या इम्युन सिस्टीमवर अधिक परिणाम करतो, ज्यामुळे रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवणे कठीण होते, उपचार अपयशी ठरण्याची शक्यता वाढते आणि उपचार होऊनही मृत्यूचा धोका जास्त राहतो. ‘प्लॉस वन’ या जर्नलमध्ये अलीकडेच प्रसिद्ध झालेल्या एका संशोधनपत्रात शेवडे आणि त्यांच्या टीमने नमूद केले की टीबी आणि डायबेटीस असलेल्या रुग्णांमध्ये उपचारानंतरही शरीरात जीवाणू राहण्याची शक्यता २ ते ३ पट जास्त असते, उपचार पूर्ण झाल्यावर पुन्हा टीबी होण्याची शक्यता ४ पट जास्त असते आणि मृत्यू होण्याची शक्यता ५ पट जास्त असते. टीबीचे उपचार डायबेटीसच्या व्यवस्थापनाला आणखी कठीण बनवतात, ज्यामुळे आजाराचे नियंत्रण अधिकच बिघडते.

हेही वाचा..

उत्तरकाशीमध्ये ढगफुटीने विध्वंस

एटीएममधून ५०० रुपयांच्या नोटा बंदचा प्रस्ताव नाही

प्रियांका गांधी म्हणतात, ‘खरे भारतीय कोण? हे न्यायालय ठरवू शकत नाही’

मणिपूरमध्ये राष्ट्रपती शासन मुदत सहा महिन्यांनी वाढवले

डॉ. शेवडे यांनी टीबी आणि डायबेटीस असलेल्या रुग्णांमध्ये ग्लायसेमिक स्थितीच्या निगराणीत सुधारणा करण्याची गरज अधोरेखित केली. सध्या राष्ट्रीय टीबी कार्यक्रमांतर्गत मधुमेहाचे व्यवस्थापन टीबी असो वा नसो – दोन्हीप्रमाणेच केले जाते. मात्र, एचबीए1सी ७ टक्क्यांपेक्षा कमी ठेवणं आवश्यक आहे की ८ टक्क्यांपर्यंत सामान्य नियंत्रण पुरेसे आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी अजून अधिक संशोधन आवश्यक आहे. तसेच, टीबी-डायबेटीस रुग्णांमध्ये इन्सुलिनचा वापर कसा करावा, यावरही अधिक अभ्यासाची गरज आहे.

संशोधनात ‘कॅपिलरी फास्टिंग ब्लड ग्लुकोज टेस्ट’ टीबी-डायबेटीस रुग्णांमध्ये ग्लायसेमिक स्थिती तपासण्यासाठी उपयुक्त असल्याचे सांगण्यात आले आहे. अभ्यासानुसार, डायबेटीस रुग्णांमध्ये टीबी होण्याचा धोका ३.५ ते ५ पट अधिक असतो, विशेषतः टाइप-१ डायबेटीस रुग्णांमध्ये. अशा रुग्णांमध्ये उपचार झाल्यानंतर पुन्हा टीबी होण्याचा आणि उशिरा निदान झाल्यास मृत्यूचा धोकाही जास्त असतो. जागतिक आरोग्य संघटनेने असा सल्ला दिला आहे की दोन आठवड्यांहून अधिक काळ खोकला असलेल्या डायबेटीस रुग्णांची टीबी तपासणी केली पाहिजे.

एम्स (AIIMS), नवी दिल्लीच्या सूक्ष्मजैवशास्त्र विभागातील डॉ. उर्वशी सिंह यांनी आयएएनएसला सांगितले की टाइप-१ डायबेटीस असलेल्या रुग्णांमध्ये फुफ्फुसांच्या टीबीची प्रादुर्भाव स्थितीबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही. अलीकडे ‘मल्टिडिसिप्लिनरी रेस्पिरेटरी मेडिसिन’ या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या संशोधनात १५१ टाइप-१ डायबेटीस रुग्णांची तपासणी करण्यात आली, ज्यामध्ये १०.६ टक्के रुग्णांच्या थुंकीत टीबीचे जीवाणू आढळले, विशेषतः अशा रुग्णांमध्ये ज्यांना पूर्वी टीबी झाला होता. या अभ्यासात डॉ. सिंह, डॉ. आर. गोस्वामी, डॉ. रणदीप गुलेरिया आणि डॉ. अभिलाश नायर यांनी सहभागी होऊन, टाइप-१ डायबेटीस असलेल्या १५१ रुग्णांमध्ये फुफ्फुसांच्या टीबीची स्थिती अभ्यासली. हे सर्व रुग्ण एका मोठ्या रुग्णालयाच्या बाह्यरुग्ण विभागात उपचारासाठी आले होते. डॉ. सिंह म्हणाल्या, “भारतामध्ये टाइप-१ डायबेटीस रुग्णांमध्ये फुफ्फुसांच्या टीबीचा प्रसार अधिक आहे. या रुग्णांची थुंकी तपासून टीबी लवकर शोधणे आणि वेळीच उपचार सुरू करणे अत्यावश्यक आहे, जेणेकरून समाजात या आजाराचा प्रसार रोखता येईल.”