इतिहाससाधनेला जीवन अर्पण करणारा ऋषितुल्य संशोधक

गजानन भास्कर मेहेंदळे हे इतिहासकार म्हणून ओळखले गेले, पण त्यांच्या जीवनाचा खरा गाभा होता तो तपस्वी संशोधकाचा. विवाह, वैयक्तिक संसार, सुखसोयी यांचा जाणीवपूर्वक त्याग करून त्यांनी आपले आयुष्य इतिहाससाधनेला वाहून घेतले. दिवसागणिक मूळ दस्तऐवजांचा अभ्यास, इतिहासाच्या साधनसंपत्तीची अविरत छाननी आणि सत्याचा शोध हीच त्यांची जीवनपद्धती झाली होती. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनावरील त्यांचे सखोल आणि पुराव्यांवर आधारित संशोधनकार्य मराठ्यांच्या इतिहासाच्या अभ्यासातील मैलाचा दगड मानले जाते.

जीवन आणि कार्य

गजानन भास्कर मेहेंदळे यांचा जन्म १९ डिसेंबर १९४७ रोजी झाला. इतिहासाची आवड त्यांना शालेय जीवनापासूनच लागली होती. तथापि, त्यांची शैक्षणिक वाटचाल पारंपरिक इतिहासकारांपेक्षा वेगळी होती. त्यांनी पुणे विद्यापीठातून (आताचे सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ) संरक्षण आणि सामरिक शास्त्र (Defence and Strategic Studies) या विषयात पदव्युत्तर पदवी मिळवली. ही पार्श्वभूमी त्यांच्या ऐतिहासिक दृष्टिकोनाचा पाया ठरली. त्यांच्या विश्लेषणात्मक दृष्टिकोनाला प्रत्यक्ष अनुभवानेही धार आली. १९७१ च्या बांगलादेश मुक्तिसंग्रामादरम्यान त्यांनी ‘तरुण भारत’ या वृत्तपत्रासाठी युद्ध-वार्ताहर म्हणून काम केले. या काळात त्यांनी प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर राहून, मुक्तिवाहिनीच्या सैनिकांसोबत वेळ घालवून आणि भारतीय लष्करी अधिकाऱ्यांच्या मुलाखती घेऊन युद्धाचे जमिनीवरील वास्तव अनुभवले. या अनुभवामुळे त्यांना संघर्ष, लष्करी डावपेच, रसद पुरवठा आणि गुप्तचर यंत्रणा यांचे व्यावहारिक ज्ञान मिळाले. संरक्षणशास्त्रातील पदवी आणि युद्ध पत्रकारितेचा अनुभव यांमुळे त्यांनी शिवाजी महाराज आणि टिपू सुलतान यांसारख्या ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वांकडे केवळ राजे म्हणून न पाहता, एक लष्करी नेते आणि रणनीतिकार म्हणून पाहिले. त्यांचा ‘टिपू ॲज ही रिअली वॉज’ हा ग्रंथ याच दृष्टिकोनाची साक्ष देतो. त्यांनी इतिहासातील घटनांकडे कोणत्याही सामाजिक किंवा राजकीय सिद्धांताच्या चष्म्यातून पाहण्याऐवजी, “त्या काळातील सामरिक वास्तव काय होते?” या मूलभूत प्रश्नावर लक्ष केंद्रित केले. यामुळे त्यांचे विश्लेषण कोणत्याही विचारधारेच्या प्रभावापासून मुक्त राहून, वस्तुनिष्ठ आणि व्यावहारिक तथ्यांवर आधारलेले राहिले.

पन्नास वर्षांची ज्ञानसाधना

मेहेंदळे यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य केवळ ऐतिहासिक संशोधनासाठी समर्पित केले. त्यांची ही ज्ञानसाधना तब्बल पाच दशकांहून अधिक काळ अविरतपणे सुरू होती. या प्रदीर्घ काळात, पुणे येथील ‘भारत इतिहास संशोधक मंडळ’ हे त्यांचे दुसरे घरच होते. १९६९ मध्ये ते या संस्थेत दाखल झाले आणि त्यानंतरची ५० वर्षे त्यांनी क्वचितच एखादा दिवस चुकवला असेल. याशिवाय, भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर (Bhandarkar Oriental Research Institute) आणि डेक्कन कॉलेज यांसारख्या प्रतिष्ठित संस्थांशीही त्यांचा जवळचा संबंध होता.

त्यांच्या कार्याची आणि अधिकाराची दखल राष्ट्रीय स्तरावरही घेतली गेली. त्यांची भारतीय ऐतिहासिक अनुसंधान परिषदेचे (ICHR) सल्लागार सदस्य म्हणून नियुक्ती झाली होती. तसेच, महाराष्ट्र शासनाने छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मतारखेविषयी नेमलेल्या समितीचेही ते सदस्य होते. या नियुक्त्या त्यांच्या विद्वत्तेला मिळालेली राष्ट्रीय आणि राज्यस्तरीय मान्यता दर्शवतात.

प्रमुख ग्रंथसंपदा आणि माहिती

मेहेंदळे यांनी मराठी आणि इंग्रजी या दोन्ही भाषांमध्ये विपुल लेखन केले. त्यांचे ग्रंथ केवळ माहितीचा संग्रह नसून, सखोल संशोधनाचे आणि विश्लेषणाचे उत्कृष्ट नमुने आहेत.

श्री राजा शिवछत्रपती (मराठी; भाग १ आणि २): हा २,५०० पानांचा महाग्रंथ मेहेंदळे यांच्या संशोधनाचा परमोत्कर्ष मानला जातो. सुमारे ७,००० मूळ साधनांच्या आधारे लिहिलेला हे ग्रंथ शिवकाळाचा विश्वकोशच आहे. यात महाराजांच्या जीवनातील प्रत्येक पैलूचे सखोल आणि पुराव्यांवर आधारित विश्लेषण आहे. हे पुस्तक मराठीतील शिवचरित्रावरील सर्वात प्रमाणबद्ध ग्रंथ मानले जाते.

Shivaji: His Life and Times (इंग्रजी): सुमारे १,१०० पानांचा हा इंग्रजी ग्रंथ आंतरराष्ट्रीय अभ्यासकांसाठी एक आधारस्तंभ आहे. यात मुघल, आदिलशाही, पोर्तुगीज आणि इंग्रजी साधनांचा सखोल अभ्यास करून महाराजांच्या कार्याचे तटस्थ विश्लेषण केले आहे. सर यदुनाथ सरकार यांच्यानंतर इंग्रजीतील हा सर्वात महत्त्वाचा आणि व्यापक चरित्रग्रंथ मानला जातो.

Tipu as He Really Was (इंग्रजी): या ग्रंथात मेहेंदळे यांनी टिपू सुलतानचे एक योद्धा आणि लष्करी नेता म्हणून वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन केले आहे. प्रचलित डाव्या किंवा उजव्या विचारसरणीच्या प्रतिमांपेक्षा वेगळे, पुराव्यांवर आधारित चित्र ते मांडतात. हे पुस्तक त्यांच्या लष्करी इतिहासातील व्यासंगाचे उत्तम उदाहरण आहे.

शिवछत्रपतींचे आरमार (मराठी): हा ग्रंथ शिवाजी महाराजांनी उभारलेल्या नौदलाचा सविस्तर अभ्यास करतो. मराठा आरमाराची स्थापना, त्याची रचना, सामरिक महत्त्व आणि तत्कालीन युरोपीय सत्तांना दिलेले आव्हान, यावर यात प्रकाश टाकला आहे. महाराजांच्या दूरदृष्टीचा हा एक महत्त्वाचा पैलू या पुस्तकातून समोर येतो.

छत्रपती शिवाजी महाराज झाले नसते तर (मराठी): या विश्लेषणात्मक ग्रंथात शिवाजी महाराजांच्या कार्याचे ऐतिहासिक महत्त्व अधोरेखित केले आहे. त्यांच्या अनुपस्थितीत भारताचा, विशेषतः दक्षिण भारताचा इतिहास कसा वेगळा असता, याचे विश्लेषण यात आहे. महाराजांच्या कार्यामुळे भारताच्या इतिहासाला मिळालेल्या निर्णायक वळणावर हे पुस्तक भाष्य करते.

इस्लामची ओळख (मराठी): हे पुस्तक भारतातील इस्लामी राजवटींच्या धार्मिक धोरणांचा अभ्यास करते. यात केवळ राजकीय इतिहासावर लक्ष केंद्रित न करता, शासकांच्या धार्मिक विचारसरणीचा त्यांच्या प्रशासनावर आणि प्रजेवर काय परिणाम झाला, याचे विश्लेषण आहे. हे पुस्तक मेहेंदळे यांच्या विविध संस्कृती आणि धर्मांच्या सखोल अभ्यासाची साक्ष देते.

आदिलशाही फर्माने (मराठी): निनाद बेडेकर आणि रवींद्र लोणकर यांच्या सह-लेखनाने तयार झालेला हा ग्रंथ आदिलशाहीच्या मूळ फर्मानांचा अभ्यास आहे. यातून दख्खनच्या राजकारणाचे आणि प्रशासनाचे मूळ दस्तऐवजांच्या आधारे दर्शन घडते. मराठ्यांच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी हे एक महत्त्वाचे साधन आहे.

हे ही वाचा:

ट्रक चालक अपहरण प्रकरणी खेडकर कुटुंबियांच्या ड्रायव्हरला अटक

एच-१ बी व्हिसासाठी मोजावे लागणार १ लाख डॉलर्स! ट्रम्प यांनी का घेतला निर्णय?

आय लव्ह मोहम्मद”ची रील बनवणाऱ्याला चौकशीसाठी बोलावताच पोलिसांवर दगडफेक

राहुल गांधींनी माझा मोबाईल नंबर सार्वजनिक केला, मी तक्रार करेन!

मेहेंदळे यांची संशोधन पद्धती: सत्यान्वेषणाचा आग्रह

बहुभाषिक स्त्रोतांचे मंथन

मेहेंदळेंच्या संशोधन पद्धतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे बहुभाषिक कौशल्य. ते मराठी, हिंदी आणि संस्कृत व्यतिरिक्त पर्शियन, इंग्रजी, फ्रेंच, जर्मन, पोर्तुगीज आणि उर्दू या भाषा आणि मोडी लिपी मध्येही पारंगत होते. हे भाषिक ज्ञान केवळ पांडित्याचे प्रदर्शन नसून त्यांच्या संशोधन पद्धतीचा एक अविभाज्य भाग होता.

अनेक इतिहासकार सामान्यतः एकाच भाषेतील साधनांवर (उदा. मुघल इतिहासासाठी पर्शियन किंवा मराठ्यांच्या इतिहासासाठी मोडी) लक्ष केंद्रित करतात. याउलट, मेहेंदळे यांनी १७ व्या शतकातील दख्खनच्या राजकारणातील सर्व प्रमुख सत्तांच्या (मुघल, आदिलशाही, कुतुबशाही, मराठे, पोर्तुगीज, इंग्रज, फ्रेंच) मूळ कागदपत्रांचा त्यांच्या मूळ भाषेतून अभ्यास केला. या पद्धतीमुळे त्यांना एकाच घटनेचे विविध दृष्टिकोन तपासता आले. यालाच ‘पुराव्यांचे त्रिकोणीकरण’ (Triangulation of Evidence) म्हणता येईल. उदाहरणार्थ, अफझलखान वधाच्या प्रसंगाचा अभ्यास करताना, त्यांनी केवळ मराठी बखरींवर अवलंबून न राहता, आदिलशाहीचे पर्शियन फर्मान, मुघल अखबारात आणि इंग्रज वखारींचे पत्रव्यवहार यांचाही तुलनात्मक अभ्यास केला.

यातून त्यांना प्रत्येक साधनांमधील अतिशयोक्ती, पक्षपातीपणा आणि वगळलेल्या गोष्टी ओळखता आल्या. ही पद्धत निवडक पुराव्यांवर आधारित कथानकांना छेद देण्यासाठी अत्यंत प्रभावी ठरली.

एखादे कथानक जर केवळ मराठी साधनांवर आधारित असेल आणि पर्शियन किंवा इंग्रजी साधनांमधील माहितीकडे दुर्लक्ष करत असेल, तर मेहेंदळे यांची पद्धत तो फोलपणा उघड करत असे. यामुळे त्यांचे निष्कर्ष अत्यंत ठोस आणि खंडन न करता येणारे बनले.

‘दंतकथा विरुद्ध इतिहास’

मेहेंदळे यांच्या संपूर्ण लेखनाचा गाभा ‘इतिहास आणि दंतकथा यांतील भेद स्पष्ट करणे’ हा होता. त्यांनी आपल्या व्याख्यानांमधून आणि लेखनातून नेहमीच पुराव्यांवर आधारित सत्य आणि केवळ भावनिक किंवा लोकप्रिय समजुती यांतील फरक लोकांसमोर मांडला. त्यांची “शिवकाळ – काही गैरसमज” आणि “इतिहासातील सत्य व असत्य” यांसारखी व्याख्याने लोकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय झाली, कारण ती शिवकाळाबद्दलच्या अनेक भ्रामक कल्पनांना पुराव्यानिशी छेद देत होती.

त्यांच्या या सत्यान्वेषी वृत्तीचे आणि तत्त्वनिष्ठेचे सर्वात मोठे उदाहरण म्हणजे ‘जेम्स लेन’ प्रकरण. अमेरिकन लेखक जेम्स लेन याने आपल्या पुस्तकात शिवाजी महाराजांबद्दल काही आक्षेपार्ह विधाने केली होती. या प्रकरणात लेनला मदत केल्याच्या आरोपावरून काही शिवसेना कार्यकर्त्यांनी संस्कृत पंडित श्रीकांत बहुलकर यांच्या तोंडाला काळे फासले. या घटनेने मेहेंदळे प्रचंड व्यथित झाले. विद्वत्तेचा असा अपमान आणि ऐतिहासिक चर्चेसाठी हिंसेचा वापर त्यांना पूर्णपणे अमान्य होता. या घटनेच्या निषेधार्थ, त्यांनी आपल्या ‘श्री राजा शिवछत्रपती’ या

अप्रकाशित ग्रंथाची सुमारे ४०० पाने फाडून टाकली. “शिवाजी महाराजांवर सर्वात जास्त प्रेम कोण करतो, हे सिद्ध करण्याची एक स्पर्धाच सुरू आहे,” असे ते म्हणाले होते. यातून इतिहासाच्या राजकीयकरणाला त्यांचा तीव्र विरोध स्पष्ट दिसतो. या प्रकरणावरून हे सिद्ध होते की, त्यांचा लढा केवळ डाव्या विचारसरणीविरुद्ध नव्हता, तर इतिहासाचा वापर कोणत्याही विचारधारेसाठी (मग ती उजवी असो वा डावी) करणाऱ्या प्रवृत्तींविरुद्ध होता. त्यांचा आग्रह केवळ पुराव्यांसाठी आणि विद्वत्तापूर्ण चर्चेसाठी होता.

मेहेंदळे यांच्या लेखणीतून खंडित झालेली प्रचलित कथानके

मेहेंदळे यांच्या लेखनाचे सर्वात महत्त्वाचे योगदान म्हणजे त्यांनी प्रचलित, पण पुराव्यांच्या कसोटीवर न टिकणाऱ्या अनेक कथानकांचे केलेले खंडन. त्यांनी आपल्या ग्रंथांमधून तथ्यांच्या आधारे पर्यायी आणि अधिक विश्वासार्ह विश्लेषण सादर केले.

• शिवाजी महाराज एक आधुनिक ‘धर्मनिरपेक्ष’ (Secular) शासक होते, ज्यांचा लढा पूर्णपणे राजकीय होता, असा एक तर्क मांडण्यात येत असे. त्यावर मेहेंदळे यांचे म्हणणे होते की, शिवाजी महाराज एक सहिष्णू, पण धर्मनिष्ठ हिंदू शासक होते. त्यांचे ध्येय ‘हिंदवी स्वराज्य’ स्थापन करणे हे होते, जे परकीय इस्लामिक राजवटींना एक धार्मिक-सांस्कृतिक आव्हान होते. यासंदर्भातील पुराव्यात राज्याभिषेक पद्धती, ‘हैंदव धर्मोद्धारक’ पदवीचा वापर, मंदिर पुनर्बांधणीचे पुरावे, परकीय आक्रमकांना ‘म्लेच्छ’ संबोधणारी पत्रे यांचा समावेश होतो.
• शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात मोठ्या प्रमाणात (उदा. एक तृतीयांश) मुस्लिम सैनिक होते, जे त्यांच्या धर्मनिरपेक्षतेचा पुरावा आहे. यावर मेहेंदळे यांचे म्हणणे होते की, सैन्यात मुस्लिम होते, पण त्यांची संख्या अतिरंजित आहे. त्यांची नियुक्ती धोरणात्मक होती, विचारधारेवर आधारित नव्हती. शिवाजी महाराजांनी स्वतःच्या सैन्यात ‘तुर्क’ असण्यावर आश्चर्य व्यक्त केले आहे. “Muslims and Foreigners in Shivaji’s Armed Forces” यावरील संशोधन, शिवाजी महाराजांचे एकोजीराजेंना लिहिलेले पत्र हा त्यासंदर्भातील पुरावा आहे.
• असाही एक तर्क मांडण्यात येतो की, शिवाजी महाराज हे केवळ एक स्थानिक ‘बंडखोर’ किंवा ‘लुटारू’ होते, ज्यांनी प्रस्थापित सत्तांना त्रास दिला. मेहेंदळे आपल्या संशोधनातून हे स्पष्ट करतात की, शिवाजी महाराज एक दूरदृष्टी असलेले राष्ट्र-निर्माते आणि ‘Great Captain’ होते, ज्यांनी एक सार्वभौम राज्य स्थापन केले आणि भारताचा इतिहास बदलला. मेहेंदळे यांनी सर यदुनाथ सरकारांच्या मताचे समर्थन, राज्याभिषेक आणि सार्वभौम राज्याची कायदेशीर स्थापना, प्रशासकीय आणि नौदल सुधारणा यातून हे स्पष्ट केले आहे.

शिवाजी महाराजांचे ‘सेक्युलर’ (धर्मनिरपेक्ष) स्वरूप

प्रचलित कथानक: डाव्या विचारसरणीच्या अनेक इतिहासकारांनी (उदा. गोविंद पानसरे) शिवाजी महाराजांना एका आधुनिक ‘धर्मनिरपेक्ष’ शासकाच्या चौकटीत बसवण्याचा प्रयत्न केला. यानुसार महाराजांचा लढा हा केवळ राजकीय आणि प्रादेशिक होता; त्याला कोणताही धार्मिक पैलू नव्हता. औरंगजेबाशी असलेला संघर्ष हा दोन राजांमधील होता, दोन धर्मांमधील नव्हता. मेहेंदळे यांचे खंडन: मेहेंदळे यांनी हा युक्तिवाद ‘कालविपर्यास’ (Anachronism) म्हणजे एका काळातील संकल्पना दुसऱ्या काळावर लादण्याचा प्रकार असल्याचे म्हटले. त्यांच्या मते, ‘सेक्युलॅरिझम’ ही एक आधुनिक, पाश्चात्य संकल्पना आहे. जी १७ व्या शतकातील भारतीय शासकाला लागू करणे चुकीचे आहे.

मेहेंदळे यांनी सादर केलेले पुरावे:

‘हिंदवी स्वराज्य’ हेच ध्येय: मेहेंदळे यांच्या मते, शिवाजी महाराजांचे अंतिम राजकीय ध्येय “भारताला मुस्लिम राजवटीतून मुक्त करून एका हिंदू राज्याची स्थापना करणे” हे होते. त्यांनी छत्रपती संभाजी महाराजांच्या एका संस्कृत दानपत्राचा संदर्भ दिला आहे. ज्यात शिवाजी महाराजांचे वर्णन “म्लेच्छांचा नाश करण्याची तारुण्याच्या सुरुवातीलाच प्रतिज्ञा करणारे” असे केले आहे.

धार्मिक प्रतीकांचा वापर: महाराजांनी केलेले कार्य त्यांच्या धर्मनिष्ठेची साक्ष देते. त्यांनी वैदिक पद्धतीने राज्याभिषेक करवून घेतला, ‘हैंदव धर्मोद्धारक’ (हिंदू धर्माचा उद्धार करणारा) ही पदवी धारण केली. आदिलशाही आणि मुघल राजवटीत पाडलेल्या मंदिरांची पुनर्बांधणी केली. प्रशासकीय कामकाजातून पर्शियन शब्दांऐवजी संस्कृत शब्द वापरण्यासाठी ‘राज्यव्यवहारकोश’ तयार करवून घेतला आणि राज्यात गोहत्या बंदी लागू केली. ही सर्व कृती एका धर्मनिरपेक्ष शासकाच्या धोरणांशी विसंगत आहे.

सहिष्णुता विरुद्ध धर्मनिरपेक्षता: मेहेंदळे यांनी ‘सहिष्णुता’ आणि ‘धर्मनिरपेक्षता’ यांतील महत्त्वाचा फरक स्पष्ट केला. त्यांच्या मते, शिवाजी महाराज अत्यंत सहिष्णू होते. त्यांनी कधीही मुस्लिमांवर किंवा इतर कोणत्याही समाजावर त्यांच्या धर्मामुळे अत्याचार केले नाहीत, कारण अशी असहिष्णुता त्यांच्या हिंदू धर्माच्या तत्त्वांमध्ये बसत नव्हती. परंतु, ही सहिष्णुता त्यांच्या ‘हिंदवी स्वराज्य’ या मूळ ध्येयाच्या आड येत नव्हती. त्यांनी समकालीन मुस्लिम राजवटींमधील “सैद्धांतिक कट्टरता” आणि हिंदूंवर होणाऱ्या अत्याचारांच्या पार्श्वभूमीवर आपले राज्य स्थापन केले होते.

मेहेंदळे यांचे निर्णायक विधान: “जर शिवाजी महाराजांना इतिहासातून वगळले, तर काय शिल्लक राहते? आणि जर त्यांना समाविष्ट केले, तर काय बदलते? त्यांनी त्यांच्या काळातील जुलमी इस्लामी राजवटींना आवर घातला—हे समजून घेणे म्हणजेच शिवाजी महाराजांना समजून घेणे होय”. हे विधान त्यांची भूमिका स्पष्ट करते. शिवाजी महाराजांच्या सैन्यातील मुस्लिम सैनिक

प्रचलित कथानक: शिवाजी महाराजांच्या धर्मनिरपेक्ष प्रतिमेला पुष्टी देण्यासाठी अनेकदा त्यांच्या सैन्यात मोठ्या संख्येने (जवळपास एक तृतीयांश) मुस्लिम सैनिक असल्याचा दावा केला जातो. यानुसार, त्यांचे सैन्य हे सर्वसमावेशक होते आणि त्यांचा लढा धर्माविरुद्ध नव्हता.

मेहेंदळे यांचे खंडन: मेहेंदळे यांनी आपल्या संशोधनातून हे मान्य केले की, शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात आणि प्रशासनात मुस्लिम होते. मात्र, त्यांनी या सैनिकांच्या संख्येबद्दलच्या अतिरंजित दाव्यांना आणि त्यातून काढल्या जाणाऱ्या निष्कर्षांना पुराव्यांच्या आधारे आव्हान दिले.

मेहेंदळे यांनी सादर केलेले पुरावे:

संख्येचा प्रश्न: मेहेंदळे यांनी केलेल्या मूळ कागदपत्रांच्या सखोल अभ्यासात, सैन्यात ‘एक तृतीयांश’ किंवा मोठ्या प्रमाणात मुस्लिम सैनिक असल्याचा कोणताही ठोस पुरावा आढळला नाही. हा दावा बहुतांशी अनुमानांवर आणि राजकीय सोयींवर आधारित आहे, मूळ साधनांवर नाही.

शिवाजी महाराजांचे स्वतःचे उद्गार: या संदर्भातील सर्वात महत्त्वाचा पुरावा म्हणजे शिवाजी महाराजांनी त्यांचे सावत्र बंधू एकोजीराजे यांना लिहिलेले एक पत्र. या पत्राचा संदर्भ देताना डॉ. सागर पाध्ये (जे मेहेंदळे यांच्या कार्याचा संदर्भ देतात) लिहितात की, शिवाजी महाराज म्हणतात, “तुम्ही विचार क रायला हवा होता की, मला श्री महादेव आणि भवानी मातेचा आशीर्वाद आहे. मी तुर्कांना (मुस्लिमांना) मारतो. माझ्या सैन्यात तुर्क असतील तर मी कसा जिंकू शकेन?” यातून महाराजांचा वास्तवाकडे पाहण्याचा व्यावहारिक दृष्टिकोन दर्शवतो.

धोरणात्मक नियुक्ती, वैचारिक नव्हे: मेहेंदळे यांच्या विश्लेषणानुसार, सैन्यात मुस्लिमांची नियुक्ती हा एक धोरणात्मक आणि व्यावहारिक निर्णय होता. १७ व्या शतकात लष्करी कौशल्य हे कोणत्याही धर्मापेक्षा महत्त्वाचे होते. अनुभवी आणि निष्ठावान सैनिक, मग ते कोणत्याही धर्माचे असोत, राज्यासाठी मौल्यवान होते. त्यामुळे, ही नियुक्ती महाराजांच्या दूरदृष्टीचे आणि कुशल राजकारणाचे प्रतीक होती, २१ व्या शतकातील धर्मनिरपेक्ष विचारसरणीचे नव्हे.

शिवाजी महाराजांविषयी वसाहतवादी इतिहासातील विकृत दृष्टीकोन

प्रचलित कथानक: काही वसाहतवादी आणि मुघल-केंद्रित इतिहासकारांनी (उदा. सर यदुनाथ सरकार यांच्या लेखनाच्या काही भागांत) शिवाजी महाराजांचे चित्रण प्रामुख्याने ‘बंडखोर जहागीरदार’ किंवा ‘लुटारू सरदार’ असे केले आहे. त्यांच्या मते, शिवाजी महाराज हे प्रस्थापित सत्तांना फक्त त्रास देणारे आणि प्रादेशिक राजकारणात डावपेच करणारे शासक होते. त्यामुळे त्यांच्यातील दूरदृष्टी, राष्ट्र-निर्मितीची आकांक्षा आणि प्रशासनिक कौशल्य यांचा योग्य गौरव त्या वर्णनांमध्ये आढळत नाही.

मेहेंदळे यांचे खंडन: मेहेंदळे यांनी आपल्या लेखनातून शिवाजी महाराजांची प्रतिमा एक जागतिक दर्जाचे ‘Great Captain’, एक कुशल राजकारणी आणि एक मानवतावादी हिंदू प्रशासक म्हणून स्थापित केली.

मेहेंदळे यांनी सादर केलेले पुरावे:

राष्ट्र-निर्मितीचे कार्य: मेहेंदळे यांनी महाराजांच्या केवळ लष्करी विजयांवर नव्हे, तर त्यांच्या राष्ट्र-निर्मितीच्या कार्यावर भर दिला. त्यांनी एका सार्वभौम राज्याची स्थापना केली. ज्यासाठी त्यांनी रीतसर राज्याभिषेक करवून घेतला. अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना केली. स्वतःचे चलन सुरू केले आणि एक व्यापक प्रशासकीय यंत्रणा उभारली. ही सर्व कार्ये एका सामान्य बंडखोराच्या आवाक्याबाहेरची होती.

युद्ध नैपुण्य: ‘लुटारू’ या आरोपाचे खंडन करताना, मेहेंदळे यांनी सुरतेच्या लुटीसारख्या मोहिमांचे विश्लेषण केले. त्यांच्या मते, ही केवळ लूटमार नसून शत्रूची आर्थिक रसद तोडण्याची एक राजकीय चाल होती.

सरकार यांच्या निष्कर्षाचे समर्थन: यदुनाथ सरकार यांच्या काही मतांवर टीका करत असतानाही, मेहेंदळे यांनी त्यांच्या अंतिम निष्कर्षाचे जोरदार समर्थन केले. सरकार यांनी म्हटले होते की, शिवाजी महाराजांनी “आपल्या उदाहरणाने हे सिद्ध केले की हिंदू वंश एक राष्ट्र उभे करू शकतो, एक राज्य स्थापन करू शकतो, शत्रूंना पराभूत करू शकतो…” यावरून दिसून येते की, मेहेंदळे यांचा उद्देश केवळ टीका करणे नव्हता, तर ऐतिहासिक नोंदींना अधिक अचूक आणि परिपूर्ण करणे हा होता.

मेहेंदळे यांच्या ग्रंथांमधील थेट संदर्भ आणि निर्णायक विधाने

ऐतिहासिक पद्धतीवर:

“Facts are stubborn things; and whatever may be our wishes, our inclinations, or the dictates of our passion, they cannot alter the state of facts and evidence.”

अर्थ: “तथ्ये ही हट्टी असतात; आणि आपल्या इच्छा, आपल्या प्रवृत्ती किंवा आपल्या भावना काहीही असल्या तरी, त्या तथ्यांची आणि पुराव्यांची स्थिती बदलू शकत नाहीत.” शिवाजी महाराजांच्या धार्मिक धोरणावर:

“Though he was a devout Hindu, was partial to his co-religionists and resented foreign rule, he was not a bigot and never indulged in persecution of Muslims or any other community. In fact, such persecution would not be in consonance with his faith.”

अर्थ: “जरी ते एक धर्मनिष्ठ हिंदू होते, आपल्या धर्मबांधवांबद्दल त्यांना आपुलकी होती आणि परकीय राजवटीबद्दल त्यांना चीड होती. ते धर्मांध नव्हते आणि त्यांनी कधीही मुस्लिमांचा किंवा इतर कोणत्याही समाजाचा छळ केला नाही. किंबहुना, असा छळ त्यांच्या श्रद्धेशी सुसंगत नव्हता.” हे विधान त्यांच्या सहिष्णुता आणि धर्मनिष्ठा यातील समतोल दर्शवते.

शिवाजी महाराजांच्या ध्येयावर:

“Shivaji’s political aim was the liberation of India from Muslim rule and the establishment of a Hindu kingdom.” अर्थ: “शिवाजी महाराजांचे राजकीय ध्येय भारताला मुस्लिम राजवटीतून मुक्त करणे आणि एका हिंदू राज्याची स्थापना करणे हे होते.”

शिवाजी महाराजांच्या ऐतिहासिक महत्त्वावर:

“In a good sense, such was the stubbornness that he (Shivaji Maharaj) possessed, the very quality that made him ‘Maharaj’! alas, we are just commoners!”

अर्थ: “चांगल्या अर्थाने, असा हट्टीपणा त्यांच्या (शिवाजी महाराजांच्या) अंगी होता, तोच गुण त्यांना ‘महाराज’ बनवून गेला! हाय, आपण तर केवळ सामान्य माणसे आहोत!”

संदर्भ – ही विधाने Shivaji: His Life and Times या ग्रंथातील आहेत.

मराठ्यांच्या इतिहासलेखनावरील अमीट ठसा

मेहेंदळे यांचे कार्य हे मराठ्यांच्या इतिहासलेखनातील एक महत्त्वपूर्ण आणि दिशादर्शक टप्पा आहे. त्यांनी अनेक दशकांच्या वैचारिक पूर्वग्रहांनी दूषित झालेल्या इतिहासलेखनाला एक शक्तिशाली, पुराव्यांवर आधारित पर्याय उपलब्ध करून दिला. त्यांचे योगदान केवळ त्यांनी खंडित केलेल्या विशिष्ट कथानकांपुरते मर्यादित नाही. त्यांनी हे सिद्ध केले की, कोणत्याही सदोष कथानकाला आव्हान देण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग हा केवळ विरोधी कथानक मांडणे नसून, बहुभाषिक आणि मूळ साधनांवर आधारित प्रचंड पुराव्यांचा डोंगर उभा करणे हा आहे. त्यांची सत्यान्वेषी वृत्ती, भाषिक कौशल्य आणि लष्करी इतिहासाची सखोल जाण यांमुळे ते शिवाजी महाराजांच्या कार्याचे एक असे वस्तुनिष्ठ आणि समग्र चित्र रेखाटू शकले. मेहेंदळे यांनी दाखवून दिले की, शिवाजी महाराजांना ‘सेक्युलर’ किंवा ‘बंडखोर’ अशा आधुनिक किंवा संकुचित चौकटींमध्ये बसवण्याची गरज नाही. ते एक सहिष्णू, धर्मनिष्ठ, दूरदृष्टी असलेले राष्ट्र-निर्माते आणि जागतिक दर्जाचे लष्करी नेते होते. ज्यांचे ध्येय ‘हिंदवी स्वराज्य’ स्थापन करणे हे होते.

शेवटी, गजानन भास्कर मेहेंदळे यांचा वारसा हा केवळ त्यांच्या ग्रंथांपुरता मर्यादित नाही. त्यांनी इतिहासकारांच्या पुढील पिढीला आदर्श घालून दिला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांवरील भविष्यातील कोणताही गंभीर अभ्यास त्यांच्या कार्याला वगळून पूर्ण होऊ शकत नाही. त्यांचे ग्रंथ हे अंतिम शब्द नसले तरी, कोणत्याही खऱ्या जिज्ञासेसाठी ते एक अत्यावश्यक आणि अपरिहार्य प्रारंभबिंदू आहेत. ज्याच्या कसोटीवर इतर सर्व विश्लेषणांना पारखले जाईल.