भारताने नागरी विमान वाहतूक क्षेत्रात आणखी एक मोठा टप्पा गाठला आहे. २७ जून २०२६ रोजी इंडिगोच्या एअरबस A320 या प्रवासी विमानाने उदयपूर विमानतळावर भारताच्या स्वदेशी ‘गगन’ (GAGAN) प्रणालीच्या मदतीने यशस्वी लँडिंग केले. विशेष म्हणजे, भारतात प्रथमच एखाद्या जेट विमानाचे लँडिंग पूर्णपणे या स्वदेशी सॅटेलाइट-आधारित तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने करण्यात आले. हा प्रयोग DGCAच्या देखरेखीखाली पार पडला.
गगन म्हणजे काय?
GAGAN (GPS Aided GEO Augmented Navigation) ही इस्रो (ISRO) आणि भारतीय विमानतळ प्राधिकरण (AAI) यांनी संयुक्तपणे विकसित केलेली अत्याधुनिक सॅटेलाइट नेव्हिगेशन प्रणाली आहे. ही प्रणाली विमानाला दिशा दाखवत नाही, तर GPS सिग्नलमधील त्रुटी तात्काळ दुरुस्त करते. त्यामुळे विमानाचे अचूक स्थान समजते आणि धावपट्टीवर सुरक्षित लँडिंग करणे अधिक सोपे होते.
ही प्रणाली खास का आहे?
सध्या बहुतांश विमानतळांवर Instrument Landing System (ILS) या जमिनीवरील रेडिओ उपकरणांच्या मदतीने विमान उतरवले जाते. मात्र अशी यंत्रणा बसवणे आणि तिची देखभाल करणे खर्चिक असते. गगन प्रणाली उपग्रहांच्या मदतीने विमानाला अत्यंत अचूक मार्गदर्शन करते. त्यामुळे भविष्यात अनेक विमानतळांवर महागड्या उपकरणांशिवायही सुरक्षित लँडिंग शक्य होणार आहे.
GPS असताना गगनची गरज का?
मोबाईलमधील GPS आपल्याला साधारण स्थान दाखवतो. पण हजारो फूट उंचीवरून येणारे सुमारे 70 टन वजनाचे प्रवासी विमान सुरक्षितपणे धावपट्टीवर उतरवण्यासाठी त्यापेक्षा कितीतरी अधिक अचूक माहिती आवश्यक असते. पृथ्वीभोवतीच्या वातावरणामुळे GPS सिग्नलमध्ये त्रुटी निर्माण होतात. गगन प्रणाली या त्रुटी सतत दुरुस्त करत असल्याने विमानाला अधिक अचूक आणि विश्वासार्ह मार्गदर्शन मिळते.
याचा प्रवाशांना काय फायदा?
• खराब हवामानातही अधिक सुरक्षित लँडिंग
• उड्डाणे रद्द होण्याचे किंवा दुसऱ्या विमानतळावर वळविण्याचे प्रमाण कमी
• लहान आणि दुर्गम विमानतळांवरही अचूक लँडिंगची सुविधा
• इंधनाची बचत आणि वेळेची बचत
• विमानसेवा अधिक कार्यक्षम आणि सुरक्षित
भारतासाठी का महत्त्वाचे?
यापूर्वी गगन प्रणालीचा वापर मुख्यतः ATR सारख्या लहान टर्बोप्रॉप विमानांसाठी केला जात होता. आता प्रथमच एअरबस A320 सारख्या मोठ्या जेट विमानाने या प्रणालीच्या मदतीने यशस्वी लँडिंग केल्याने भारताने विमान वाहतूक तंत्रज्ञानात मोठी झेप घेतली आहे. स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या जोरावर भारत आता आधुनिक सॅटेलाइट-आधारित विमान नेव्हिगेशन प्रणाली वापरणाऱ्या अग्रगण्य देशांच्या यादीत अधिक सक्षमपणे उभा राहिला आहे. भविष्यात देशातील अधिकाधिक विमानतळांवर गगन प्रणालीचा वापर सुरू होण्याचा मार्गही या यशामुळे मोकळा झाला आहे.