मुंबईने अनेक आठवडे ज्याची वाट पाहिली होती, त्या पावसाचे आगमन २१ जून रविवारी झाले. मुंबई उपनगरांमध्ये पडणाऱ्या हलक्या ते मध्यम सरींसह पावसाचे आगमन झाले. त्रासदायक कोरड्या कालावधीनंतर हंगामातील हा पहिला खरा पाऊस ठरला.
पहाटेच्या सुमारास घाटकोपरमध्ये सुमारे २४ मिमी, वरळीमध्ये २५ मिमी, लोअर परळमध्ये २१ मिमी, तर चेंबूरमध्ये २० मिमी पावसाची नोंद झाली. मुलुंडमधील रहिवाशांनी याला यंदाच्या हंगामातील पहिला खरा पाऊस असल्याचे म्हटले. ठाण्यात, अनेक लोक फक्त पावसाने भिजलेल्या मातीचा सुगंध अनुभवण्यासाठी घराबाहेर पडले. दीर्घ कोरड्या कालावधीनंतर ओल्या मातीमधून मातीचा सुगंध सगळ्यांनी अनुभवला.
वेधशाळेचा इशारा
भारतीय वेधशाळेने (IMD) ने २२ आणि २३ जूनसाठी यलो अलर्ट जारी केला आहे. या काळात काही ठिकाणी मेघगर्जना, विजांचा कडकडाट आणि ताशी ३० ते ४० किमी वेगाने वाहणारे वारे वाहण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
तसेच २३ जूनच्या आसपास नैऋत्य मोसमी वारे (दक्षिण-पश्चिम मान्सून) महाराष्ट्रात आणखी पुढे सरकण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण होत असल्याचेही वेधशाळेने म्हटले आहे. मुंबईकरांना पावसामुळे मोठा दिलासा मिळाला असला, तरी इतका उशीर का झाला यामागील वैज्ञानिक कारण अधिक रंजक आहे.
मुंबईत पाऊस इतका उशिरा का आला?
जूनच्या मध्यापर्यंत मुंबईला पाणीपुरवठा करणाऱ्या धरणांमधील पाणीसाठा केवळ ९ ते १० टक्क्यांपर्यंत खाली आला होता. शहरातील काही भागांमध्ये ९० टक्क्यांहून अधिक पावसाची तूट नोंदवली गेली होती. दक्षिण मुंबईतील कुलाबा येथील हवामान केंद्रात जूनच्या सुरुवातीच्या काळात फक्त ४.३ मिमी पाऊस नोंदवला गेला. यावरून मान्सून किती अडखळला होता याची कल्पना येते.
हे ही वाचा:
अभूतपूर्व सुरक्षा व्यवस्थेत ‘नीट’ परीक्षा
प्रगतीचा मार्ग- ६७ लाख किलोमीटर
पुन्हा एकदा होर्मुझला टाळे…इराणने केला दावा
नेमार पुनरागमनासाठी सज्ज; ब्राझीलला मोठा दिलासा
यामागील वैज्ञानिक कारण: ‘एंट्रेनमेंट’ प्रक्रिया
मुंबईत मुसळधार पाऊस आणणारे ढग हे उंच वाढणारे क्युम्युलोनिंबस (Cumulonimbus) प्रकारचे संवहनशील ढग असतात. हे ढग समुद्राच्या पृष्ठभागावरील उबदार आणि दमट हवा वेगाने वर गेल्यावर तयार होतात. वर जाताना ही हवा थंड होते आणि तिच्यातील बाष्पाचे पाण्याच्या थेंबांमध्ये रूपांतर होते. मात्र गेल्या काही आठवड्यांपासून वातावरणाच्या मधल्या स्तरांमध्ये कोरड्या हवेचा थर उपस्थित होता. हा कोरडा हवेचा थर वर जाणाऱ्या दमट हवेच्या स्तंभांमध्ये मिसळत होता.
कोरडी हवा पाण्याचे थेंब तयार होण्यापेक्षा त्यांचे बाष्पीभवन अधिक वेगाने करत होती. परिणामी ढग एक थेंबही पाऊस न पाडता कोसळत होते. हीच कोरडी हवा मान्सूनसमोर भिंत बनून उभी राहिली होती. शनिवारी रात्री अखेर मान्सूनने ही अडचण पार केली.
पश्चिम घाट मुंबईला कसा मदत करत आहे?
मुंबईत पडणाऱ्या सरींचे एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे पश्चिम घाटांवर तयार होणाऱ्या वादळी ढगांच्या पेशी (स्टॉर्म सेल्स). ही प्रक्रिया ओरोग्राफिक लिफ्टिंग (Orographic Lifting) म्हणून ओळखली जाते. जेव्हा अरबी समुद्रातून येणारे दमट नैऋत्येकडील वारे पश्चिम घाटांच्या उंच उतारांवर आदळतात, तेव्हा त्या हवेला वर जाण्याशिवाय दुसरा मार्ग राहत नाही.
वर जाताना हवा प्रसरण पावते, थंड होते आणि तिच्यातील आर्द्रता दाट ढगांमध्ये रूपांतरित होते. या प्रक्रियेत गुप्त उष्णता (Latent Heat) मुक्त होते. म्हणजेच जलवाष्पाचे पाण्यात रूपांतर होताना साठवलेली ऊर्जा बाहेर पडते. ही ऊर्जा हवेच्या वरच्या हालचालींना आणखी वेग देते आणि वादळी ढग अधिक शक्तिशाली बनवते. वरच्या स्तरांतील वारे हे ढग पश्चिमेकडे किनाऱ्याकडे ढकलतात आणि ते मुंबईवर येऊन रविवारी सकाळी अनुभवलेल्या सरींच्या रूपात बरसतात.
दक्षिण मुंबईत पाऊस आधी का पोहोचतो?
हवामान निरीक्षक अनेकदा सांगतात की पाऊस प्रथम दक्षिण मुंबईत प्रवेश करतो. यामागे स्पष्ट भौगोलिक कारण आहे. दक्षिण मुंबई हा तीन बाजूंनी अरबी समुद्राने वेढलेला अरुंद द्वीपकल्प आहे. समुद्रातून येणाऱ्या दमट हवेचा आणि आर्द्रतेचा सर्वप्रथम सामना दक्षिण मुंबईलाच करावा लागतो. त्यामुळे मान्सूनची पहिली चाहूल आणि पावसाच्या सुरुवातीच्या सरी बहुतेक वेळा याच भागात दिसून येतात.