मुत्सद्देगिरी, धर्मनिष्ठता यांचे प्रतिक म्हणजे पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर

१. काशी विश्वनाथ मंदिर, वाराणसी (१७८० मध्ये शिखर आणि सभामंडपाची पुनर्बांधणी)
२. सोमनाथ मंदिर, गुजरात
३. त्र्यंबकेश्वर, नाशिक
४. रामेश्वरम, तामिळनाडू
५. गंगोत्री, उत्तराखंड
६. जगन्नाथपुरी, ओडिशा
७. बद्रीनाथ व केदारनाथ मंदिरांचे घाट आणि प्रवेशद्वार

त्यांनी अशा गावी शासकीय धान्य व जलस्रोत निर्माण केले जेथे वार्षिक यात्रा होत असत, जसे की उज्जैनच्या सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या वेळी व्यवस्था.

अहिल्यादेवी यांनी केवळ मुख्य तीर्थक्षेत्रांपुरते मर्यादित न राहता, दुर्लक्षित आणि ग्रामीण भागातील देवस्थानेही बांधली. त्यांनी दलित आणि आदिवासी समाजासाठीही मंदिर उभारणी केली, जिथे सर्व जातींना प्रवेश होता. गोंड समाजासाठी मध्य भारतात ‘शिवमठ’ उभारले गेले जेथे समाजशिक्षण, वैद्यकीय सेवा व प्रसादाची सोय केली गेली.

अहिल्यादेवींनी बांधलेली मंदिरे स्थापत्यशास्त्राचा उत्कृष्ट नमुना होती. त्यांच्या मंदिर बांधणीच्या धाटणीमध्ये उत्तर भारतातील नागर शैली आणि दख्खनातील मराठा शैली यांचा संगम दिसतो. महेश्वरातील अहिल्येश्वर मंदिर हे स्थापत्यशास्त्र व शिल्पकलेचा अत्युच्च नमुना मानले जाते.

अहिल्यादेवी होळकर यांची धार्मिक मुत्सद्देगिरी ही एक कुशल धोरणात्मक योजना होती. त्या धर्मनिष्ठ होत्या हे खरेच, पण त्यांचा धर्म हा राजकारण, समाजव्यवस्था आणि संस्कृती यांना एकत्र बांधणारा आधारस्तंभ होता. त्यांनी धार्मिकतेच्या माध्यमातून एकात्म भारताची संकल्पना कृतीत उतरवली आणि आपले राज्य ‘धर्मावर आधारित परंतु सर्वसमावेशक’ या तत्त्वावर उभे केले. १८व्या शतकातील कोणत्याही राजकारण्याचा तुलनात्मक अभ्यास केला तर अहिल्यादेवींचे धार्मिक मुत्सद्देगिरी हे एकमेव उदाहरण ठरते जेथे धर्म, संस्कृती, समाज आणि प्रशासन यांचा अभूतपूर्व संगम साधला गेला.

२. अहिल्यादेवी होळकर यांचे सैनिकी धोरण आणि मुत्सद्देगिरीचे प्रयोग

पेशव्यांशी संतुलित संबंध राखणे

१७८०–१७९० च्या दशकात मराठा संघटनेतील (confederacy) घराणी परस्परांत स्पर्धा करत होती. अहिल्यादेवी ंनी या संघर्षात उघडपणे कुठल्याही गटात सामील होण्याऐवजी, तटस्थ भूमिका स्वीकारली.

 माळव्यात ब्रिटिश हस्तक्षेपाची शक्यता कमी झाली आणि होळकरांचे स्वायत्त अस्तित्व टिकून राहिले.

माळवा प्रदेशात अनेक जमाती आणि सरदार होते जसे भिल्ल, गोंड, पाटील, देशमुख इ. या स्थानिक सरदारांशी त्यांनी केवळ लष्करी कारवाई केली नाही, तर त्यांना व्यवस्थापनात सामावून घेतले. भिल्ल समाजाला सीमेवर रक्षणाची जबाबदारी देणे हे फक्त लष्करी धोरण नव्हते, तर त्यांना आपले मान्यतेचे स्थान देणारे संतुलनकारी मुत्सद्देगिरीचे उदाहरण होते.

अहिल्यादेवी होळकर यांच्या गुप्तहेर व्यवस्था आणि अनौपचारिक राजनयाच्या धोरणांमुळे त्यांच्या राज्यात शांतता आणि स्थैर्य प्रस्थापित झाले. त्यांच्या मुत्सद्देगिरीचे हे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

५. वैवाहिक मुत्सद्देगिरीचा अभाव