हिमालयाच्या उंचच उंच पर्वतरांगांमध्ये, जिथे निसर्गाचे सौंदर्य आणि त्याची भीषणता एकाच वेळी अनुभवायला मिळते, तिथे भारताने अभियांत्रिकी इतिहासातील एक सुवर्णपान लिहिले आहे. जम्मू-काश्मीर आणि लडाख यांना वर्षभर जोडणाऱ्या महत्त्वाकांक्षी झोजिला बोगद्याच्या निर्मितीत भारताने नुकताच एक ऐतिहासिक टप्पा गाठला. गेल्या मंगळवारी अभियंत्यांनी नियंत्रित स्फोटांच्या साहाय्याने बोगद्याची दोन्ही टोकं जोडणारा शेवटचा २.५ मीटरचा खडक हटवत खोदकाम पूर्ण केलं आणि हिमालयाच्या गर्भात अभियांत्रिकीचा एक नवा विक्रम रचला.
हिवाळा सुरू झाला की, हिमालयातील अनेक भागांमध्ये बर्फाचे साम्राज्य पसरते. डोंगर-दऱ्या शुभ्र चादरीने झाकल्या जातात, पण या नयनरम्य दृश्यामागे दडलेली असते संघर्षाची एक कठोर कहाणी. रस्ते बंद होतात, वाहतूक ठप्प होते आणि हजारो लोकांचा बाहेरील जगाशी संपर्क तुटतो. विशेषतः काश्मीर आणि लडाखला जोडणारी झोजिला खिंड दरवर्षी अनेक महिने बर्फाखाली गाडली जात असल्याने लडाखचा विशाल भूभाग देशाच्या मुख्य प्रवाहापासून जणू वेगळाच पडत असे.
पण आता परिस्थिती बदलणार आहे. कारण हिमालयाच्या गर्भात आकार घेत असलेला झोजिला बोगदा हा केवळ एक बोगदा नाही; तो आहे वर्षभर अखंड संपर्काचा स्त्रोत, सीमावर्ती भागांच्या विकासाचा महामार्ग आणि भारताच्या सामरिक सामर्थ्याचा नवा आधारस्तंभ. पण एवढंच नाही; जगातील सर्वात कठीण भूभागांपैकी एका भागात हा बोगदा कसा उभारला जात आहे? कोणती अभियांत्रिकी आव्हाने पार करावी लागली? राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीने त्याचे महत्त्व काय आहे? आणि हा प्रकल्प लडाखच्या अर्थव्यवस्था, पर्यटन आणि स्थानिक जनजीवनात कोणता आमूलाग्र बदल घडवून आणणार आहे? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे शोधत जाणून घेऊया झोजिला बोगद्याची रोमांचक कहाणी
झोजिला बोगद्याचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी सर्वप्रथम झोजिला खिंड काय आहे, हे जाणून घेणे आवश्यक आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे ११,५७५ फूट उंचीवर असलेली झोजिला खिंड ही जम्मू-काश्मीरमधील श्रीनगर खोरे आणि लडाख यांना जोडणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा पर्वतीय मार्ग आहे. श्रीनगर-लेह राष्ट्रीय महामार्गावरील हा मार्ग लडाखसाठी जणू जीवनवाहिनीच मानला जातो. कारण नागरिकांसाठी आवश्यक वस्तूंपासून ते सैन्याच्या रसद आणि उपकरणांपर्यंत बहुतांश पुरवठा याच मार्गाने केला जातो. मात्र, या मार्गासमोर दरवर्षी निसर्गाचे मोठे आव्हान उभे राहते. हिवाळ्यात होणाऱ्या प्रचंड हिमवर्षावामुळे झोजिला खिंड अनेक महिने बंद राहते. परिणामी लडाखचा- रस्ता संपर्क मोठ्या प्रमाणात विस्कळीत होतो आणि नागरिक तसेच सुरक्षा यंत्रणांसमोर अनेक अडचणी निर्माण होतात.
दरवर्षी उद्भवणाऱ्या या समस्येमुळे कायमस्वरूपी उपायाची गरज निर्माण झाली. त्यातूनच झोजिला बोगदा प्रकल्पाची संकल्पना आकाराला आली. मात्र, हिमालयातील कठीण भौगोलिक परिस्थितीत असा बोगदा उभारणे हे स्वतःमध्येच एक मोठे अभियांत्रिकी आव्हान होते. आणि याच आव्हानांवर मात करत हा प्रकल्प कसा साकारला जात आहे, हे जाणून घेणे तितकेच रंजक आहे. तर, नेमका हा झोजिला बोगदा किती मोठा आणि तांत्रिकदृष्ट्या किती महत्त्वाचा आहे? हे आपण जाणून घेऊयात
झोजिला बोगदा हा भारतातील सर्वात महत्त्वाकांक्षी आणि तांत्रिकदृष्ट्या आव्हानात्मक पायाभूत सुविधा प्रकल्पांपैकी एक मानला जातो. सुमारे १३.१५ किलोमीटर लांबीचा हा बोगदा काश्मीरमधील गांदरबल जिल्ह्यातील बलताल आणि लडाखमधील द्रास सेक्टरमधील मीनामार्ग यांना जोडणार आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे ११,५०० फूट उंचीवरील झोजिला खिंडीखाली उभारला जाणारा हा बोगदा पूर्ण झाल्यानंतर आशियातील सर्वात लांब द्विमार्गी रस्ते बोगद्यांपैकी एक ठरणार आहे. बोगद्याची उंची ७.५७ मीटर आणि रुंदी ९.५ मीटर असून त्यामध्ये दोन लेनची द्विमार्गी वाहतूक व्यवस्था असेल. श्रीनगरपासून सुमारे १०३ किलोमीटर आणि सोनमर्गपासून २४ किलोमीटर अंतरावर असलेला हा बोगदा श्रीनगर-लेह राष्ट्रीय महामार्गावरील सर्वात महत्त्वाचा दुवा ठरणार आहे.
या प्रकल्पाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यामागील अभियांत्रिकी तंत्रज्ञान. झोजिला बोगद्याचे बांधकाम ‘न्यू ऑस्ट्रियन टनेलिंग मेथड’ अर्थात NATM तंत्रज्ञानाचा वापर करून केले जात आहे. हिमालयातील नाजूक आणि सतत बदलणाऱ्या भूगर्भीय परिस्थितीसाठी ही पद्धत विशेष उपयुक्त मानली जाते. क्रमिक उत्खनन, शॉटक्रिट, रॉक बोल्टिंग आणि सातत्यपूर्ण भू-तांत्रिक निरीक्षण यांच्या मदतीने अभियंत्यांना खोदकामादरम्यान बदलणाऱ्या खडकांच्या रचनेनुसार तात्काळ निर्णय घेणे शक्य होते. त्यामुळे कठीण परिस्थितीतही बोगद्याची सुरक्षित आणि कार्यक्षम उभारणी शक्य झाली आहे.
सुरक्षेच्या दृष्टीनेही या प्रकल्पात अत्याधुनिक सुविधांचा समावेश करण्यात आला आहे. आधुनिक वायुवीजन प्रणाली, सीसीटीव्ही निगराणी, वाहतूक नियंत्रण यंत्रणा, अग्निसुरक्षा सुविधा आणि आपत्कालीन प्रतिसाद व्यवस्था यामुळे प्रतिकूल हवामानातही सुरक्षित वाहतूक सुनिश्चित करता येणार आहे. विशेष म्हणजे, या बोगद्याला स्वतंत्र एस्केप टनेल नसल्यामुळे वायुवीजन आणि आपत्कालीन प्रवेशासाठी तीन विशाल उभ्या विहिरी उभारण्यात आल्या आहेत. यापैकी सर्वात मोठी विहीर ४७४.३ मीटर खोल असून ती सध्या भारतातील सर्वात लांब उभी विहीर मानली जाते. याशिवाय ३६७.३८ मीटर आणि २१३.५ मीटर लांबीच्या आणखी दोन विहिरींची उभारणी करण्यात आली आहे. या सुविधांमुळे बोगद्यामधील हवेचा प्रवाह, धूरनियंत्रण आणि आपत्कालीन परिस्थितीतील बचावकार्य अधिक प्रभावीपणे करता येणार आहे.
सुमारे ६,८०९.७ कोटी रुपये खर्चाच्या या प्रकल्पामध्ये मुख्य बोगद्याबरोबरच दोन्ही बाजूंना मिळून जवळपास १७ किलोमीटर लांबीचे संपर्क रस्ते उभारले जात आहेत. मेघा इंजिनिअरिंग अँड इन्फ्रास्ट्रक्चर लिमिटेड अर्थात MEIL ही कंपनी नॅशनल हायवेज अँड इन्फ्रास्ट्रक्चर डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन लिमिटेडसाठी हा प्रकल्प साकारत आहे.
या बोगद्याचा सर्वात मोठा परिणाम वाहतुकीवर होणार आहे. सध्या झोजिला खिंड ओलांडण्यासाठी हवामानानुसार अनेकदा तीन तासांहून अधिक वेळ लागू शकतो. मात्र बोगदा सुरू झाल्यानंतर हा प्रवास अवघ्या १५ ते २० मिनिटांत पूर्ण करणे शक्य होणार आहे. त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे, हिवाळ्यात अनेक महिने खंडित होणारा काश्मीर-लडाख संपर्क वर्षभर कायम राहणार आहे.
विशेष म्हणजे, ऑक्टोबर २०२० मध्ये सुरू झालेल्या या प्रकल्पाने अलीकडेच एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. नियंत्रित स्फोटांच्या मदतीने बोगद्याचे खोदकाम नियोजित वेळेपेक्षा तब्बल सहा महिने आधी पूर्ण करण्यात आले आहे. सध्या प्रकल्पाचे सुमारे ८५ टक्के काम पूर्ण झाले असून फेब्रुवारी २०२८ पर्यंत हा बोगदा वाहतुकीसाठी खुला करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.
मात्र, ही कामगिरी ऐकायला जितकी प्रभावी वाटते, तितकीच ती प्रत्यक्षात साध्य करणे कठीण होते. हिमालयातील उणे तापमान, प्रचंड हिमवर्षाव, बर्फधशीचा धोका आणि गुंतागुंतीची भूगर्भीय रचना यांमुळे अभियंत्यांसमोर अनेक मोठी आव्हाने उभी राहिली. आता पाहूया, या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाच्या उभारणीदरम्यान कोणत्या अभियांत्रिकी अडचणींवर मात करावी लागली.
झोजिला बोगदा ज्या परिसरात उभारला जात आहे, तो जगातील सर्वात कठीण बांधकाम क्षेत्रांपैकी एक मानला जातो. हिवाळ्यात येथे तापमान अनेकदा उणे २० अंश सेल्सिअसपेक्षाही खाली जाते, तर काही भागांमध्ये प्रचंड हिमवर्षावामुळे अनेक मीटर उंचीपर्यंत बर्फ साचतो. परिणामी वर्षातील बराच काळ कामकाजावर हवामानाचे निर्बंध येत होते. बर्फवृष्टी, कमी दृश्यमानता आणि गोठवून टाकणारे तापमान यांमुळे यंत्रसामग्री चालवणे तसेच मनुष्यबळ तैनात ठेवणे हे स्वतःमध्येच मोठे आव्हान होते.
मात्र, सर्वात मोठी कसोटी भूगर्भात दडलेली होती. हिमालयामधील खडकांची रचना अत्यंत गुंतागुंतीची आणि सतत बदलणारी आहे. खोदकामादरम्यान काही ठिकाणी अतिशय कठीण खडक आढळले, तर काही भागांत सैल, भुसभुशीत आणि अस्थिर भूस्तर समोर आले. त्यामुळे प्रत्येक टप्प्यावर परिस्थितीनुसार बांधकाम पद्धती आणि सुरक्षा उपायांमध्ये बदल करावे लागत होते.
याशिवाय, एवढ्या उंचीवर मोठ्या प्रमाणात यंत्रसामग्री, बांधकाम साहित्य आणि मनुष्यबळ पोहोचवणे हे देखील एक मोठे लॉजिस्टिक आव्हान होते. प्रतिकूल हवामान आणि दुर्गम भौगोलिक परिस्थितीमुळे पुरवठा साखळी सुरळीत ठेवण्यासाठी अत्यंत बारकाईने नियोजन करावे लागले.
या सर्व अडथळ्यांवर मात करत झोजिला बोगदा प्रकल्पाने अभियांत्रिकी क्षेत्रातील एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. त्यामुळे हा प्रकल्प केवळ वाहतुकीची सुविधा निर्माण करणारा नाही, तर भारतीय अभियंत्यांच्या कौशल्य, नियोजन क्षमता आणि चिकाटीचेही प्रतीक मानला जातो.
मात्र, झोजिला बोगद्याचे महत्त्व केवळ अभियांत्रिकी क्षेत्रापुरते मर्यादित नाही. भारताच्या उत्तरेकडील सीमावर्ती भागांच्या सुरक्षेशीही त्याचा थेट संबंध आहे. त्यामुळे आता पाहूया, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि सामरिक दृष्टिकोनातून हा प्रकल्प इतका महत्त्वाचा का मानला जातो.
झोजिला बोगदा हा केवळ वाहतुकीचा प्रकल्प नाही. भारताच्या उत्तरेकडील सीमावर्ती भागांच्या सुरक्षेशी त्याचा थेट संबंध असल्याने हा देशातील सर्वात महत्त्वाच्या सामरिक पायाभूत प्रकल्पांपैकी एक मानला जातो. प्रत्यक्षात, हा बोगदा काश्मीर आणि लडाख यांना जोडण्याइतकाच भारताच्या संरक्षण क्षमतेलाही बळकटी देणारा प्रकल्प आहे.
लडाख हा भारताच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील सीमावर्ती प्रदेश आहे. या भागाच्या उत्तरेला चीन, तर पश्चिमेला पाकिस्तानची सीमा आहे. याशिवाय कारगिल, द्रास आणि सियाचिनसारखे सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे भागही याच परिसरात आहेत. अशा परिस्थितीत सीमावर्ती भागांमध्ये सैन्य, शस्त्रसामग्री, इंधन, अन्नधान्य आणि इतर आवश्यक रसद वेळेवर पोहोचणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
मात्र, झोजिला खिंड हिवाळ्यात अनेक महिने बर्फाखाली जात असल्याने लडाखकडे जाणारा मुख्य रस्ता संपर्क वारंवार खंडित होत असे. त्यामुळे सैन्याच्या हालचालींवर तसेच रसद पुरवठ्यावरही परिणाम होण्याची शक्यता असे. विशेषतः प्रतिकूल हवामानाच्या काळात सीमावर्ती भागांपर्यंत पोहोचणे हे मोठे आव्हान बनत असे.
झोजिला बोगदा कार्यान्वित झाल्यानंतर ही परिस्थिती मोठ्या प्रमाणात बदलणार आहे. वर्षभर उपलब्ध राहणाऱ्या या मार्गामुळे लडाख, कारगिल, द्रास आणि इतर सीमावर्ती भागांपर्यंत सैन्य आणि आवश्यक सामग्री जलद गतीने पोहोचवणे शक्य होईल. कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीत किंवा सीमावर्ती तणावाच्या वेळी भारतीय सुरक्षा दलांची प्रतिसाद क्षमता अधिक मजबूत होणार आहे.
विशेषतः १९९९ मधील कारगिल युद्धाने या भागातील अखंड संपर्काचे महत्त्व अधोरेखित केले होते. कठीण भौगोलिक परिस्थिती आणि मर्यादित दळणवळण सुविधा यामुळे रसद पुरवठा आणि सैन्य हालचालींमध्ये अनेक अडचणी निर्माण झाल्या होत्या. त्यानंतर सीमावर्ती भागांतील पायाभूत सुविधांचा विकास हा भारताच्या संरक्षण धोरणाचा महत्त्वाचा भाग बनला.
याच पार्श्वभूमीवर झोजिला बोगदा हा केवळ एक अभियांत्रिकी प्रकल्प नसून भारताच्या सीमावर्ती भागांना अधिक सक्षम, सुरक्षित आणि जोडलेले ठेवण्याचे महत्त्वपूर्ण साधन मानले जाते. त्यामुळे हा बोगदा देशाच्या दीर्घकालीन सामरिक तयारीला बळकटी देणारा आणि उत्तरेकडील सीमावर्ती भागांमधील भारताची उपस्थिती अधिक मजबूत करणारा प्रकल्प ठरणार आहे.
राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असलेला झोजिला बोगदा आर्थिक विकासासाठीही तितकाच परिवर्तनकारी ठरणार आहे. हा प्रकल्प पूर्ण झाल्यानंतर त्याचा परिणाम केवळ रस्ते संपर्कावरच नव्हे, तर काश्मीर आणि लडाखच्या संपूर्ण अर्थव्यवस्थेवर, पर्यटन उद्योगावर आणि स्थानिक जनजीवनावरही दिसून येणार आहे.
सध्या लडाखचा देशाच्या इतर भागांशी असलेला प्रमुख रस्ता संपर्क मोठ्या प्रमाणात हवामानावर अवलंबून आहे. हिवाळ्यात झोजिला खिंड बर्फाखाली गेल्यानंतर अनेक महिने वाहतूक विस्कळीत होते. परिणामी जीवनावश्यक वस्तूंचा पुरवठा, बांधकाम साहित्याची उपलब्धता आणि व्यापाराच्या हालचालींवर परिणाम होतो. वाहतूक खर्च वाढतो आणि त्याचा थेट फटका स्थानिक अर्थव्यवस्थेला बसतो.
मात्र झोजिला बोगदा सुरू झाल्यानंतर हे चित्र बदलणार आहे. वर्षभर उपलब्ध राहणाऱ्या अखंड संपर्कामुळे मालवाहतूक अधिक जलद, सुरक्षित आणि विश्वासार्ह होईल. इंधन, अन्नधान्य, औषधे आणि बांधकाम साहित्याचा पुरवठा अधिक सुरळीतपणे करता येईल. त्यामुळे केवळ वाहतूक खर्चात घट होणार नाही, तर उद्योग, व्यापार आणि गुंतवणुकीसाठीही नव्या संधी निर्माण होणार आहेत.
हे ही वाचा:
२०२७ मध्ये पराभव झाला तर सपा चंबळमध्ये जाईल : अखिलेश यादव
खाद्यपदार्थांच्या पॅकिंगसाठी पिन-स्टेपलर वापरण्यास बंदी
ज्याच्यावर जग हसले, त्यानेच इतिहास लिहिला!
अभिषेक बॅनर्जींच्या निवासस्थानी छापा
पर्यटन क्षेत्रासाठी तर हा प्रकल्प गेमचेंजर ठरू शकतो. आज हवामानामुळे मर्यादित कालावधीसाठी उपलब्ध असलेले लडाखचे पर्यटन भविष्यात अधिक काळ खुले राहण्याची शक्यता आहे. सोनमर्गच्या निसर्गरम्य दऱ्या, द्रासची ऐतिहासिक ओळख, कारगिलचे महत्त्व आणि लडाखचे अद्वितीय सौंदर्य यांपर्यंत पोहोचणे अधिक सोपे आणि सुरक्षित होणार आहे. परिणामी पर्यटकांची संख्या वाढून हॉटेल व्यवसाय, वाहतूक सेवा, स्थानिक बाजारपेठा आणि हजारो कुटुंबांच्या रोजगाराला चालना मिळू शकते.
यामुळे झोजिला बोगदा हा केवळ एक बोगदा किंवा वाहतूक प्रकल्प राहणार नाही. तो काश्मीर आणि लडाखमधील विकासाला नवी गती देणारा, स्थानिक अर्थव्यवस्थेला बळकटी देणारा आणि हिमालयातील दुर्गम भागांना देशाच्या विकासप्रवाहाशी अधिक घट्टपणे जोडणारा परिवर्तनाचा मार्ग ठरणार आहे.
एकंदरीत पाहता, झोजिला बोगदा हा केवळ एक पायाभूत सुविधा प्रकल्प नाही, तर भारताच्या अभियांत्रिकी कौशल्याचा, सामरिक दूरदृष्टीचा आणि विकासाभिमुख विचारांचा उत्कृष्ट नमुना आहे. व्यापार, पर्यटन आणि स्थानिक जनजीवनाला नवी चालना देणारा हा प्रकल्प काश्मीर आणि लडाखच्या विकासाचा नवा अध्याय लिहिण्याची क्षमता बाळगतो. झोजिला बोगदा हा केवळ एक पायाभूत सुविधा प्रकल्प नाही, तर भारताच्या अभियांत्रिकी कौशल्याचा, सामरिक दूरदृष्टीचा आणि विकासाभिमुख विचारांचा उत्कृष्ट नमुना आहे. हिमालयाच्या गर्भात कोरलेला हा मार्ग एका बाजूला सीमावर्ती भागांची सुरक्षा अधिक मजबूत करणार आहे, तर दुसऱ्या बाजूला लाखो नागरिकांसाठी प्रगतीच्या नव्या संधी निर्माण करणार आहे. म्हणूनच, झोजिला बोगदा हा केवळ दोन प्रदेशांना जोडणारा बोगदा नाही; तो सुरक्षा, विकास आणि अखंड कनेक्टिव्हिटी यांना जोडणारा भारताच्या प्रगतीचा नवा महामार्ग आहे.
