जमनालाल बजाज : त्यागी महापुरुष

जमनालाल बजाज हे भारतातील एक नामांकित उद्योगपती, स्वातंत्र्यसैनिक आणि समाजसेवक म्हणून ओळखले जातात. महात्मा गांधींनी त्यांना ‘आपला पाचवा पुत्र’ असे संबोधले होते. त्यांनी केवळ बजाज समूहाची पायाभरणीच केली नाही, तर स्वदेशी आंदोलन, महिला सक्षमीकरण, ग्रामीण विकास आणि पशुकल्याण अशा विविध क्षेत्रांत आपल्या संपत्तीचा उपयोग राष्ट्रहितासाठी केला. जमनालाल बजाज यांचा जन्म ४ नोव्हेंबर १८८९ रोजी राजस्थानमधील सीकर जिल्ह्यातील काशी का बास या गावात झाला. त्यांचे वडील कनीराम आणि आई बिरदीबाई. घरची परिस्थिती साधी असली तरी जमनालाल अतिशय बुद्धिमान होते. केवळ पाचव्या वर्षी त्यांना वर्ध्याचे श्रीमंत व्यापारी सेठ बछराज बजाज यांनी दत्तक घेतले. सेठ बछराज हे ब्रिटिश राजवटीत प्रतिष्ठित व्यापारी होते. त्यांनी जमनालाल यांना व्यापारीकलेचे सर्व धडे शिकवले. केवळ १७ वर्षांच्या वयात जमनालाल यांनी व्यवसायाची सूत्रे हातात घेतली आणि एकामागोमाग अनेक कंपन्या स्थापन केल्या. या कंपन्यांच्याच पायावर आजचा बजाज समूह उभा आहे — जो आज भारतातील एक अग्रगण्य औद्योगिक साम्राज्य आहे, ज्यात ऑटोमोबाईलपासून ते वित्तीय सेवांपर्यंत अनेक क्षेत्रांचा समावेश होतो.

जमनालाल बजाज हे ‘ट्रस्टीशिप’ या गांधीवादी तत्त्वावर जगले — म्हणजे संपत्ती ही राष्ट्राची अमानत आहे, वैयक्तिक मालकी नव्हे. १९१५ मध्ये महात्मा गांधी भारतात परतले आणि त्यांच्या विचारांनी जमनालाल यांचे जीवन पूर्णपणे बदलले. अहमदाबादच्या सत्याग्रह आश्रमाला भेट दिल्यानंतर ते गांधीजींच्या तत्त्वांनी इतके प्रभावित झाले की त्यांनी आपले संपूर्ण जीवन राष्ट्रसेवेसाठी अर्पण केले. त्यांनी आपल्या मौल्यवान वस्त्रांची होळी केली, खादी स्वीकारली आणि आपल्या मुलांना विनोबा भावे यांच्या सत्याग्रह आश्रमात शिक्षण दिले.

हेही वाचा..

“राहुल गांधींनी राजकारणी बनण्यापेक्षा स्वयंपाकी बनायला हवे!”

भारत आणि बहरीन : शतकांपासूनची मैत्री

वडिलांचं नाव लपवण्यात लाज का वाटतेय?

माय भारत ॲपद्वारे युवकांना रोजगाराच्या संधी

स्वातंत्र्यसंग्रामातील त्यांची भूमिका अतिशय प्रभावी होती. असहकार आंदोलन (१९२०–२२), नागपूर झेंडा सत्याग्रह, सायमन आयोगाचा बहिष्कार (१९२८), नमक सत्याग्रह (१९३०) आणि भारत छोडो आंदोलन (१९४२) अशा सर्व महत्त्वाच्या लढ्यांत त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. दांडी मार्च दरम्यान गांधीजींच्या अटकेनंतर जमनालाल यांना दोन वर्षांची शिक्षा झाली. ते अखिल भारतीय काँग्रेस समितीचे कोषाध्यक्ष होते आणि खादी बोर्डाचे अध्यक्षपदही त्यांनी भूषवले. समाजसेवक म्हणून त्यांनी सामाजिक सुधारणांसाठी अनेक उपक्रम राबवले. त्यांनी १९३५ मध्ये अखिल भारतीय ग्रामोद्योग संघ स्थापन केला, जो ग्रामीण अर्थव्यवस्था बळकट करण्याचे माध्यम ठरला.

महिला सक्षमीकरणासाठी त्यांनी बालविवाहविरोधी चळवळ चालवली, तसेच विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन दिले. दलितांच्या उन्नतीसाठी त्यांनी हरिजन सेवक संघात कार्य केले आणि गौरक्षणाला आपल्या जीवनाचे ध्येय मानले. ११ फेब्रुवारी १९४२ रोजी केवळ ५२व्या वर्षी वर्धा येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांना मरणोत्तर पद्मविभूषण पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. त्यांनीच गांधीजींसाठी वर्धा येथे सेवाग्राम आश्रम स्थापनेसाठी जमीन दान दिली, जिथे गांधीजी अनेक वर्षे राहिले.