न्यूट्रिनो कणांच्या शोधासाठी फ्रान्सिस हॅल्झेन यांना भौतिकशास्त्राचा नोबेल

२०२६ चा भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार प्रसिद्ध भौतिकशास्त्रज्ञ फ्रान्सिस हॅल्झेन यांना जाहीर झाला आहे. विश्वातील अतिशय सूक्ष्म आणि अदृश्य असलेल्या न्यूट्रिनो कणांचा शोध आणि त्यांच्या अभ्यासासाठी हॅल्झेन यांना हा सन्मान देण्यात आला आहे. न्यूट्रिनो हे अत्यंत लहान कण असून ते इतर पदार्थांशी फार कमी प्रमाणात प्रतिक्रिया देतात. त्यामुळे त्यांचा शोध घेणे आणि त्यांचा अभ्यास करणे हे शास्त्रज्ञांसाठी मोठे आव्हान आहे.

हॅल्झेन यांनी अंटार्क्टिकामधील बर्फाचा वापर करून न्यूट्रिनो कणांचा शोध घेण्याची कल्पना मांडली. त्यांच्या संशोधनातून पुढे दक्षिण ध्रुवावर आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाळा उभारण्यात आली. या वेधशाळेत बर्फाच्या आत हजारो विशेष प्रकाशसंवेदक बसवण्यात आले आहेत. न्यूट्रिनो कण एखाद्या अणुकणाशी धडकल्यानंतर निर्माण होणारा अतिशय कमी प्रकाश या संवेदकांच्या मदतीने टिपला जातो. त्यातून हा कण कुठून आला आणि त्याची ऊर्जा किती आहे, याचा अभ्यास केला जातो.
हे ही वाचा:
नरेंद्रचा आता ऑलिम्पिकच्या दिशेने पंच!

वेग, स्विंग अन् यॉर्करचा बादशहा

न्यूट्रिनो कणांच्या अभ्यासामुळे अंतराळातील अनेक महत्त्वाच्या घटनांची माहिती मिळू शकते. सुपरनोव्हा, कृष्णविवर आणि इतर अतिशय शक्तिशाली खगोलीय घटनांमधून निर्माण झालेले न्यूट्रिनो पृथ्वीपर्यंत पोहोचतात. त्यामुळे विश्वाचा अभ्यास करण्यासाठी शास्त्रज्ञांना एक नवा मार्ग मिळाला आहे. फ्रान्सिस हॅल्झेन यांच्या संशोधनामुळे विश्वातील अतिऊर्जावान घटनांचा अभ्यास अधिक सखोलपणे करणे शक्य झाले असून, त्यांच्या या महत्त्वपूर्ण योगदानाची दखल घेत त्यांना २०२६ चा भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार देण्यात आला आहे.