भारताच्या नव्या औद्योगिक क्रांतीची नांदी

भारताच्या आर्थिक विकासाचा पुढील टप्पा पारंपरिक उद्योगांपेक्षा उच्च तंत्रज्ञान, डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि धोरणात्मक उत्पादन क्षेत्रांवर अधिक अवलंबून राहणार असल्याचे चित्र जागतिक ब्रोकरेज संस्था जेफरीजच्या अहवालातून समोर आले आहे. ‘इंडियाज न्यू इंडस्ट्रियल रिव्होल्यूशन’ या अहवालानुसार अंतराळ, सेमीकंडक्टर, डेटा सेंटर, इलेक्ट्रॉनिक्स, सौरऊर्जा आणि एअरोस्पेस ही सहा क्षेत्रे भारताच्या पुढील विकासचक्राची प्रमुख इंजिने ठरू शकतात. या क्षेत्रांकडे पाहण्याची भारताची भूमिकाही बदलली आहे. यापूर्वी उत्पादन क्षेत्रात कमी खर्चातील मनुष्यबळ आणि मोठी देशांतर्गत बाजारपेठ हे भारताचे प्रमुख आकर्षण मानले जात होते; मात्र आता तंत्रज्ञान, कुशल मनुष्यबळ, सरकारी प्रोत्साहन आणि जागतिक पुरवठा साखळ्यांमध्ये स्थान निर्माण करण्याची क्षमता हे भारताचे नवे सामर्थ्य बनत आहे. विशेषतः चीनवरील उत्पादन आणि पुरवठा साखळीचे अवलंबित्व कमी करण्यासाठी जागतिक कंपन्या पर्यायी केंद्रे शोधत असताना भारताला मोठी संधी मिळत आहे.

उत्पादनाशी संबंधित प्रोत्साहन योजना, सेमीकंडक्टरसाठी सरकारी पाठबळ आणि अक्षय ऊर्जेवर वाढता भर यामुळे खासगी गुंतवणुकीलाही चालना मिळत आहे. त्यामुळे भारताची औद्योगिक वाढ केवळ उत्पादन वाढविण्यापुरती मर्यादित न राहता उच्च मूल्यवर्धित उद्योगांच्या दिशेने जाण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
हे ही वाचा:
जागतिक आव्हानांमध्येही भारताच्या निर्यातीची दमदार झेप

दुबईचा व्हिडीओ दिल्ली विमानतळाचा म्हणून पसरवला; ६३ खात्यांवर कारवाई

या नव्या औद्योगिक बदलामध्ये सेमीकंडक्टर आणि इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्राला विशेष महत्त्व आहे. आधुनिक अर्थव्यवस्थेतील जवळपास प्रत्येक महत्त्वाच्या उद्योगाचा पाया चिप्स आणि इलेक्ट्रॉनिक घटकांवर आधारित असल्याने या क्षेत्रात स्वावलंबन भारतासाठी आर्थिक तसेच धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. मोबाइल फोनच्या असेंब्लीपासून सुरुवात झालेली भारताची इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्रातील वाटचाल आता घटक निर्मिती आणि अधिक जटिल उत्पादनाकडे वळत आहे.

सेमीकंडक्टर क्षेत्रात उत्पादन प्रकल्प, पॅकेजिंग आणि चाचणी सुविधा उभारण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. यामुळे आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्याबरोबरच देशांतर्गत पुरवठा साखळी मजबूत होऊ शकते. दुसरीकडे डेटा सेंटर क्षेत्राचा विस्तार हा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्लाउड कॉम्प्युटिंग आणि डिजिटल सेवांच्या वाढीशी थेट जोडलेला आहे. भारतात डेटा वापर झपाट्याने वाढत असल्याने डेटा साठवणूक आणि प्रक्रिया करण्यासाठी मोठ्या क्षमतेच्या केंद्रांची गरज निर्माण होत आहे. याचा फायदा केवळ डेटा सेंटर कंपन्यांनाच नव्हे, तर वीज निर्मिती, कूलिंग, बांधकाम, नेटवर्किंग आणि उपकरणे पुरवणाऱ्या अनेक उद्योगांना होणार आहे. त्यामुळे एका क्षेत्रातील गुंतवणुकीचा परिणाम संपूर्ण औद्योगिक परिसंस्थेवर होण्याची शक्यता आहे.