भारतीय खेळणी उद्योगाची जागतिक झेप

भारतीय खेळणी उद्योगाने गेल्या काही वर्षांत उल्लेखनीय प्रगती करत जागतिक बाजारपेठेत स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. एकेकाळी स्वस्त आयातीत खेळण्यांवर, विशेषतः चीनमधील उत्पादनांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असलेला भारत आज स्वतःच्या उत्पादन क्षमतेच्या जोरावर जगातील महत्त्वाचे खेळणी उत्पादन केंद्र बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. सरकारी धोरणे, स्थानिक उत्पादनाला मिळालेले प्रोत्साहन, दर्जेदार उत्पादनांवर दिलेला भर आणि जागतिक बाजारातील वाढती मागणी यामुळे भारतीय खेळण्यांच्या निर्यातीत तब्बल ८९ टक्क्यांची वाढ झाली आहे. ही वाढ केवळ आकडेवारीपुरती मर्यादित नसून ‘मेक इन इंडिया’ आणि ‘आत्मनिर्भर भारत’ अभियानाच्या यशाचेही प्रतीक मानली जात आहे.

भारतीय खेळणी उद्योगाच्या या परिवर्तनामागे केंद्र सरकारने राबविलेल्या विविध धोरणांचा मोठा वाटा आहे. ‘मेक इन इंडिया’, ‘आत्मनिर्भर भारत’ आणि ‘नॅशनल अॅक्शन प्लॅन फॉर टॉयज’ या उपक्रमांतर्गत देशांतर्गत उत्पादनाला चालना देण्यात आली. दर्जाहीन आयातीत खेळण्यांवर निर्बंध, भारतीय मानक ब्युरो (BIS) चे गुणवत्ता प्रमाणपत्र अनिवार्य करणे, सीमाशुल्क वाढविणे आणि उत्पादन क्षेत्राला प्रोत्साहन देणाऱ्या विविध योजना यामुळे स्थानिक उत्पादकांना मोठी संधी उपलब्ध झाली. परिणामी देशांतर्गत उत्पादन वाढले आणि भारतीय खेळण्यांनी जागतिक बाजारपेठेत स्पर्धात्मक स्थान मिळवण्यास सुरुवात केली.
हे ही वाचा:
सागरी कर्मचाऱ्यांच्या पुरवठ्यात भारत जगात दुसरा; रशिया-चीनलाही टाकले मागे

मोदी सरकारविरोधात आता ‘कोक्रॉच’, शेतकरी एकत्र

या यशामागील सर्वात महत्त्वाचा बदल म्हणजे भारतीय पारंपरिक खेळणी आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाची प्रभावी सांगड. भारतातील अनेक शतकांपासून जपली गेलेली खेळणी परंपरा आता नव्या स्वरूपात जगासमोर येत आहे. कर्नाटकची प्रसिद्ध चन्नपट्टण लाकडी खेळणी, आंध्र प्रदेशची कोंडापल्ली आणि एटिकोप्पका खेळणी, उत्तर प्रदेशातील वाराणसीची पारंपरिक हस्तकला तसेच महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडीची लाकडी खेळणी आधुनिक डिझाइन, सुरक्षित रंग, जागतिक दर्जाची गुणवत्ता आणि आधुनिक उत्पादन प्रक्रियेसह नव्या बाजारपेठेत पोहोचत आहेत.

विशेष म्हणजे सावंतवाडीच्या हस्तकलेला भौगोलिक मानांकन (GI Tag) प्राप्त झाले असून, येथील रंगीत लाकडी खेळणी आणि हस्तकलेच्या वस्तूंना देश-विदेशात विशेष मागणी आहे. स्थानिक कारागिरांच्या कौशल्याला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड मिळाल्याने या खेळण्यांना नवसंजीवनी मिळाली आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील पारंपरिक खेळणी उद्योगालाही नव्या संधी उपलब्ध होत आहेत.

भारतीय उत्पादक आता केवळ पारंपरिक खेळणी तयार करत नाहीत, तर भारतीय संस्कृती, इतिहास आणि मूल्यांवर आधारित आधुनिक शैक्षणिक खेळणी विकसित करत आहेत. रामायण, महाभारत, पंचतंत्र, भारतीय लोककथा, विज्ञान, गणित आणि तंत्रज्ञानावर आधारित STEM (Science, Technology, Engineering and Mathematics) खेळणी, बोर्ड गेम्स, पझल्स आणि इंटरअॅक्टिव्ह लर्निंग किट्सची निर्मिती मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. याशिवाय कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), ऑगमेंटेड रिअॅलिटी (AR) आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करून स्मार्ट खेळण्यांचाही विकास केला जात आहे. त्यामुळे भारतीय खेळणी परंपरा आणि आधुनिकता यांचा सुंदर मिलाफ जगासमोर सादर करत आहेत.

पर्यावरणपूरक उत्पादन हा भारतीय खेळणी उद्योगाचा आणखी एक मोठा गुणधर्म ठरत आहे. लाकूड, माती, कापड, बांबू आणि नैसर्गिक रंगांचा वापर करून तयार होणाऱ्या खेळण्यांना आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत वाढती पसंती मिळत आहे. प्लास्टिकच्या तुलनेत पर्यावरणपूरक आणि सुरक्षित उत्पादनांबाबत ग्राहकांमध्ये वाढती जागरूकता असल्याने भारतीय उत्पादकांना त्याचा मोठा फायदा होत आहे.

भारतीय खेळण्यांची निर्यात अमेरिका, युरोप, पश्चिम आशिया, आफ्रिका आणि आशियातील अनेक देशांमध्ये सातत्याने वाढत आहे. जागतिक कंपन्या ‘चायना प्लस वन’ धोरण स्वीकारत असल्याने भारताकडे पर्यायी उत्पादन केंद्र म्हणून पाहिले जात आहे. कमी उत्पादन खर्च, कुशल मनुष्यबळ, मजबूत पुरवठा साखळी आणि सरकारी पाठबळ यामुळे भारताकडे मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक आकर्षित होत आहे.

या उद्योगामुळे देशातील सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योगांनाही (MSME) मोठी चालना मिळाली आहे. हजारो कारागीर, महिला स्वयं-सहाय्यता गट आणि लघुउद्योजकांना रोजगाराच्या नव्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. विविध राज्यांमध्ये खेळणी क्लस्टर्स विकसित केले जात असून, डिझाइन, संशोधन, नवकल्पना आणि कौशल्य विकासावर विशेष भर दिला जात आहे. त्यामुळे ग्रामीण आणि अर्धशहरी भागातील अर्थव्यवस्थेलाही नवे बळ मिळत आहे.

जागतिक खेळणी बाजारपेठ झपाट्याने विस्तारत असताना भारताकडे या क्षेत्रातील मोठी संधी आहे. गुणवत्ता, सुरक्षितता, नावीन्य, पर्यावरणपूरक उत्पादन आणि भारतीय सांस्कृतिक वारसा यांचा संगम साधत भारतीय खेळणी उद्योग जागतिक स्तरावर नवे स्थान निर्माण करत आहे. पारंपरिक हस्तकलेचे जतन करत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करणारा भारत आता केवळ स्वतःच्या गरजा पूर्ण करणारा देश राहिलेला नाही, तर जगाला दर्जेदार, सुरक्षित आणि वैशिष्ट्यपूर्ण खेळणी पुरविणारे महत्त्वाचे उत्पादन केंद्र म्हणून उदयास येत आहे. ८९ टक्क्यांच्या निर्यातवाढीने या परिवर्तनाला ठोस आधार मिळाला असून, आगामी काळात भारत जागतिक खेळणी उद्योगातील अग्रगण्य देशांपैकी एक ठरेल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.