भारतीय संस्कृतीच्या आत्म्याला स्पर्श करणारा लेखक

विक्षिप्त आणि बेजबाबदार वडिलांमुळे तरुण भैरप्पांना अनेकदा घरापासून दूर राहावे लागले. त्यांना मामाच्या क्रूर मानसिक आणि शारीरिक अत्याचाराला सामोरे जावे लागल्याने त्यांना अकाली प्रौढत्व आले. लहान वयातच त्यांना मोठ्या जबाबदाऱ्या उचलाव्या लागल्या. जगण्यासाठी आणि शिक्षणाचा खर्च भागवण्यासाठी त्यांनी अनेक लहान-मोठी कामे केली. वेटर, थिएटरचा द्वारपाल, अगरबत्ती विकणारा आणि मुंबईत रेल्वे कुली, अनेकदा प्लॅटफॉर्मवर झोपले. काही काळ फिरत्या साधूंच्या गटात सामील होऊन त्यांनी गावोगावी फिरत, स्वानुभवांमुळे त्यांच्यासमोर उभ्या ठाकलेल्या मूलभूत प्रश्नांच्या उत्तरांचा शोध घेतला. या अनुभवांनी त्यांच्या मनावर खोलवर जखमा केल्या, पण त्याचबरोबर त्यांना एक खोल संवेदनशीलता आणि अथक जिज्ञासा दिली. ही संवेदनशीलता आणि जिज्ञासा त्यांच्या साहित्यिक प्रतिभेचा स्रोत बनली.

तात्विक पाया: सत्य मत्तू सौंदर्य

डॉ. भैरप्पा यांचे जीवन मानवी इच्छाशक्तीच्या अदम्य शक्तीचे प्रतीक आहे. ज्ञानपिपासेच्या बळावर त्यांनी त्यांच्या बालपणीच्या क्रूर अनुभवांवर मात केली. एवढेच नाही, तर शैक्षणिक क्षेत्रातही उत्कृष्ट कामगिरी केली. यथावकाश ते म्हैसूर विद्यापीठात ज्ञानसाधना करायला पोहोचले. तेथे त्यांनी तत्त्वज्ञानात बी.ए. आणि एम.ए. पदवी मिळवली, सुवर्णपदक मिळवले. नंतर बडोद्याच्या महाराजा सयाजीराव विद्यापीठातून सत्य मत्तू सौंदर्य (सत्य आणि सौंदर्य) या शीर्षकाच्या प्रबंध लिहून डॉक्टर ऑफ फिलॉसॉफी पदवी मिळवली. हा शैक्षणिक प्रवास त्यांच्या संपूर्ण साहित्यिक भावविश्वाला समजून घेण्याची गुरूकिल्ली आहे. जीवनाने त्यांना कुरूपता, असत्य आणि दुःखाची खोली दाखवली होती. त्यामुळे, त्यांचा बौद्धिक प्रवास जगाला अर्थपूर्ण बनवू शकणारे सौंदर्यशास्त्रीय तत्त्व शोधण्याचा एक अत्यंत वैयक्तिक प्रयत्न ठरला. त्यांची संपूर्ण साहित्यिक कारकीर्द सत्य आणि सौंदर्य या दोन संकल्पनांवर एक दीर्घ, सातत्यपूर्ण चिंतन म्हणून पाहिली जाऊ शकते. त्यांच्या तारुण्यातील आघात एका तात्त्विक चौकटीत रूपांतरित झाले आणि त्या तत्वांचा त्यांनी त्यांच्या पात्रांच्या जीवनातून आणि त्यांच्या कादंबऱ्यांच्या भव्य कथांमधून अथकपणे पाठपुरावा केला. त्यांची प्रत्येक कृती या शोधाचा विस्तार आहे. त्यांचे लेखन त्यांच्या भूतकाळातील जखमांमधून मानवी स्थितीच्या अविचल अन्वेषणाला आकार देते.

भैरप्पांच्या काल्पनिक विश्वाची रचना

डॉ. भैरप्पा यांचे साहित्यिक कार्य विशाल आणि वैविध्यपूर्ण आहे. त्यात विविध विषयांना हाताळणाऱ्या दोन डझनहून अधिक कादंबऱ्या आहेत. ग्रामीण जीवनातील संघर्षांपासून ते विज्ञान आणि इतिहासाच्या वैश्विक प्रश्नांपर्यंत, त्यांचे कार्य एका कठोर बौद्धिक दृष्टिकोनाने आणि भारतीय संस्कृतीच्या मूलभूत तत्त्वांशी असलेल्या संबंधाने एकत्र बांधलेले आहे. महाकाव्यांची मानवतावादी पुनर्कल्पना

भैरप्पा यांनी भारताच्या मूलभूत महाकाव्यांची केलेली धाडसी आणि उत्कृष्ट पुनर्कल्पना हा त्यांच्या वारशाचा एक आधारस्तंभ आहे. त्यांनी या पवित्र ग्रंथांकडे दैवी प्रकटीकरण म्हणून न पाहता, खोल मानवी साक्ष म्हणून पाहिले, आणि शतकानुशतकांच्या मिथक आणि चमत्कारांखाली दडलेले अनुभवजन्य सत्य शोधण्याचा प्रयत्न केला.

पर्व (१९७९): देवाविना महाभारत

त्यांची सर्वोत्कृष्ट कृती मानली जाणारी ‘पर्व’ महाभारताची दैवी आणि अलौकिक घटकांपासून मुक्त अशी भव्य पुनर्रचना आहे. आहे. भैरप्पा यांनी जाहीर केले, “पर्वचा वीस टक्के भाग महाभारत आहे, उर्वरित ऐंशी टक्के माझा आहे.” यातून त्यांच्या सर्जनशील हस्तक्षेपाची व्याप्ती अधोरेखित होते. ही कादंबरी प्रचंड संशोधनाचे फळ आहे. भैरप्पा यांनी कुरुक्षेत्रात प्रत्यक्ष फिरून आणि महाकाव्यात नमूद केलेल्या ठिकाणी प्रवास करून आपल्या कथानकाला एका मूर्त वास्तवात आधार दिला. या पुनर्कथनात, कृष्ण देवाचा अवतार नसून मानवी मानसशास्त्राची खोल समज असलेला एक “चतुर राजकारणी” आहे. युद्धभूमी “सडलेल्या मृतदेहांनी आणि मानवी व प्राण्यांच्या कचऱ्याने” दुर्गंधीयुक्त आहे. तिथे अन्न आणि पाण्याची टंचाई आहे. दोन्ही बाजूंसाठी डावपेचातील चुका आणि विकृत कपट हे सामान्य नियम आहेत. हा अविचल वास्तववाद वाचकाला संघर्षाची मानवी किंमत दाखवून देतो. त्यामुळे वाचकांसमोर अधिक तात्काळ आणि गहन नैतिक आणि तात्त्विक प्रश्न बनतात.

“हे सर्व योग्य होते का?” हा ‘पर्व’ मधील रक्ताने माखलेल्या कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर घुमणारा, वाचकाला अस्वस्थ करणारा मध्यवर्ती तात्त्विक अस्तित्वात्मक प्रश्न आहे. भैरप्पा यांनी एका न्याय्य विजयाच्या पारंपारिक कथानकाला मोडून काढले आणि सार्वत्रिक शोकांतिकेचे चित्र उभे केले.

महाभारत धर्माच्या स्थापनेसाठी नसून “युगाच्या गरजेनुसार ठरलेले एक अटळ अग्निकांड” होते. त्या प्रलयाचा मुख्य उद्देश “सर्वांचा सहभाग आणि सामायिक नुकसान” सुनिश्चित करणे हा होता. हा केवळ व्यक्तींसाठी नाही, संपूर्ण मानवतेसाठी हिंसाचाराच्या चक्रीय स्वरूपाबद्दल आणि सत्ता व अभिमानासाठी लढलेल्या संघर्षांच्या अंतिम व्यर्थतेबद्दल एक धडा आहे.

आवरण (२००७) आणि इतिहासाशी सामना

‘पर्व’ एका पवित्र ग्रंथाचे तात्त्विक मानवीकरण होते, तर आवरण (The Veil) हा भारतीय इतिहास आणि ओळखीवरील समकालीन चर्चेत एक थेट आणि स्फोटक राजकीय हस्तक्षेप होता. २००७ मध्ये प्रकाशित झालेली ही कादंबरी तात्काळ एक सांस्कृतिक वादळ बनली. प्रकाशनापूर्वीच विकली गेली आणि वादाच्या अशा वादळाला तोंड फुटले. त्यामुळे डॉ. भैरप्पा यांची भारतातील सर्वात धाडसी सार्वजनिक विचारवंतांपैकी एक म्हणून ओळख पक्की केली.

ऐतिहासिक नकाराच्या ‘आवरणा’ला फाडणे

भारतीय इतिहासाचे सत्य, विशेषतः मध्ययुगीन इस्लामिक आक्रमणांचे हिंसक आणि मूर्तीभंजक स्वरूप, धर्मनिरपेक्ष आणि मार्क्सवादी इतिहासलेखनाच्या ‘आवरणा’खाली हेतुपुरस्सर लपवले गेले आहे. स्वातंत्र्योत्तर इतिहासकारांनी, ‘राष्ट्रीय एकात्मतेच्या’ राजकीय अजेंड्याच्या सेवेत, औरंगजेब आणि टिपू सुलतान या सारख्या शासकांच्या अत्याचारांना पद्धतशीरपणे लपवले आहे.

कादंबरीची नायिका, लक्ष्मी, एक पुरोगामी, स्वतंत्र विचारांची चित्रपट निर्माती आहे. ती सुरुवातीला धर्मनिरपेक्ष दृष्टिकोनाची असते. तथापि, तिच्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर, तिला त्यांच्या ऐतिहासिक ग्रंथांचा आणि काळजीपूर्वक संशोधन केलेल्या टिपणांचा संग्रह सापडतो. तो मुस्लिम इतिहासकारांच्या लेखनासह प्राथमिक स्त्रोतांवर आधारित असतो. या शोधामुळे ती तिच्यापासून लपवलेल्या “खऱ्या” इतिहासाचा शोध घेण्यासाठी प्रवृत्त होते. भैरप्पा यांनी या लपवाछपवीला प्रस्थापित ऐतिहासिक व्यवस्थेची बौद्धिक अप्रामाणिकता मानले.

लक्ष्मीचे रझियामध्ये रूपांतर

डॉ. भैरप्पा यांनी आपला ऐतिहासिक युक्तिवाद एका अत्यंत वैयक्तिक आणि दुःखद समकालीन कथेत मांडला आहे. ही कथा “लव्ह जिहाद” या संकल्पनेवर प्रकाश टाकते. कथानायिका, लक्ष्मी तिच्या वडिलांविरुद्ध बंड करून तिचा मुस्लिम प्रियकर अमीर याच्याशी लग्न करते. त्याला ती एक पुरोगामी उदारमतवादी समजत असते. लग्नासाठी केवळ एक “औपचारिकता” म्हणून, ती इस्लाम धर्म स्वीकारण्यास आणि तिचे नाव रझिया ठेवण्यास सहमत होते. लवकरच तिचा भ्रमनिरास होतो. तिला कळते की, अमीरचा उदारमतवाद हा एक मुखवटा आहे, तो आणि त्याचे कर्मठ कुटुंब तिच्यावर इस्लामची कठोर तत्त्वे लादण्यास सुरुवात करतात. तिला तिची सांस्कृतिक ओळख सोडून देण्यास भाग पाडले जाते. तिचा मुलगा, नाझीर, त्याच्या आजोबांच्या इस्लामिक कर्मठतेत वाढतो आणि धार्मिक कट्टरपंथी बनतो. जेव्हा रझिया या दडपशाहीच्या विरुद्ध बंड करते, तेव्हा अमीर तिला तीनदा “तलाक” म्हणून त्वरित घटस्फोट देतो. प्रेम, विश्वासघात आणि ओळख गमावण्याची ही कथा समाजातील मोठ्या सांस्कृतिक आक्रमणाचे वास्तव ताकतीने मांडते. पुरोगामी विचारधारेवरील विश्वासावर आधारित लक्ष्मी आणि अमीरचे लग्न ते अयशस्वी होणे, हे वर्चस्ववादी धार्मिक सिद्धांतासमोर भारताच्या धर्मनिरपेक्ष प्रयोगाच्या अपयशाचे प्रखर रूप आहे.

इतिहासाच्या जखमा: काशी, रामजन्मभूमी आणि मंदिर विध्वंस

आवरण रामजन्मभूमी आंदोलनाला प्रेरणा देणाऱ्या ऐतिहासिक तक्रारींशी थेट संबंध जोडते. ही कादंबरी औरंगजेबाने केलेल्या काशी विश्वनाथ मंदिराच्या विध्वंसावर विस्तृतपणे लक्ष केंद्रित करत असली तरी, तिचा विषय इस्लामिक राजवटीतील मंदिरांच्या विध्वंसाच्या व्यापकतेवर आहे. बाबरी मशिदीच्या विध्वंसाला राजकीय विध्वंसाची कृती म्हणून न पाहता, शतकानुशतके दाबलेल्या हिंदू वेदना आणि ऐतिहासिक स्मृतींचा कळस म्हणून पाहण्याची दृष्टी ती देते.

रझिया स्वतःचे ऐतिहासिक कथानक लिहिते. एका कथेतील ही कथा या काळातील क्रूर वास्तवाचे तपशीलवार वर्णन करते. ही कादंबरी सक्तीचे धर्मांतर, जिझिया कर लादणे, पकडलेल्या हिंदू पुरुषांचे लैंगिक अपमान आणि खच्चीकरण, मंदिरांचा पद्धतशीर विध्वंस यांचे भयावह वास्तव समोर आणते. विस्तृत तळटीपा देऊन आणि ऐतिहासिक स्त्रोतांचा संदर्भ देऊन, भैरप्पा कथा आणि इतिहास यांच्यातील रेषा पुसतात. राष्ट्रवादासाठी आवरण एक शक्तिशाली साहित्यिक आणि बौद्धिक चौकट प्रदान करते. अयोध्या आणि काशीसारख्या स्थळांची पुनर्प्राप्ती ही आक्रमक कृती नसून, एका वेदनादायक, हेतुपुरस्सर अस्पष्ट केलेल्या इतिहासाचा सामना करण्यासाठी एक आवश्यक पाऊल आहे.

समाज, परंपरा आणि भारतीय मूल्यप्रणाली

डॉ. भैरप्पा यांच्या महाकाव्य आणि ऐतिहासिक कादंबऱ्यांनी सर्वाधिक लक्ष वेधून घेतले असले आणि त्या महत्वाचे वादविषय ठरल्या असल्या तरी, त्यांची खरी साहित्यिक प्रतिभा त्यांच्या भारतीय समाजाच्या जिव्हाळ्यात दडलेली आहे.

ग्रामीण पोत (गृहभंग, १९७०)

अनेकांच्या मते कन्नडमधील सर्वोत्कृष्ट कादंबऱ्यांपैकी एक मानली जाणारी, गृहभंग (एक तुटलेले घर) ही एक अर्ध-आत्मचरित्रात्मक कृती आहे. लेखकाच्या स्वतःच्या वेदनादायक बालपणावर ती आधारित आहे. स्वातंत्र्यापूर्वीच्या दशकात ग्रामीण कर्नाटकात घडणारी ही कादंबरी, एक मूर्ख आणि खादाड पती, एक क्रूरपणे छळणारी सासू, दारिद्र्य आणि विनाशकारी प्लेग या साऱ्याचा सामना करणाऱ्या नंजम्मा या विलक्षण धैर्याच्या स्त्रीची कथा सांगते.

या कादंबरीत ग्रामीण जीवनाचे एक समृद्ध आणि अस्सल चित्रण आहे. त्यात ग्रामीण जीवनातील विधी, परंपरा, अंधश्रद्धा आणि ऊरम्मा (गावची आई) सारख्या स्थानिक देवतांची पूजा आहे. भैरप्पा कोणत्याही रोमँटिसिझमशिवाय समाजाचे चित्रण करतात आणि त्यात खोलवर रुजलेल्या श्रद्धा आणि अज्ञान व क्रूरतेचे कठोर वास्तव समोर आणतात. आपल्या मुलांना शिक्षण देण्यासाठी आणि या दुःखातही आपली प्रतिष्ठा टिकवण्यासाठीचा नंजम्माचा संघर्ष मानवी लवचिकतेची एक शक्तिशाली साक्ष आहे. तिचे पात्र व्यावहारिक धर्माचे कर्तव्याप्रती आणि नीतिमत्तेप्रती एक दृढ वचनबद्धता हे रूप दर्शवते. सभोवतालचे पुरुष आणि आधार देणाऱ्या सामाजिक रचना पूर्णपणे अयशस्वी ठरतात तेव्हाही नंजम्मा टिकून राहते.

धर्म आणि आधुनिकता (वंशवृक्ष, १९६५)

वंशवृक्ष (The Family Tree) हे पारंपारिक हिंदू मूल्ये आणि आधुनिक व्यक्तिवादाच्या गरजा यांच्यातील संघर्षाचा अन्वेषण आहे. आदरणीय विद्वान आणि परंपरेचे कट्टर अनुयायी श्रीनिवास श्रोत्री, आणि त्यांची विधवा सून, कात्यायनी यांच्या संघर्षात कादंबरीचे केंद्रस्थान आहे. कात्यायनी वैयक्तिक पूर्ततेसाठी विधवा पुनर्विवाहावरील सामाजिक निषिद्धाचे उल्लंघन करते तेव्हा संघर्ष उद्भवतो. ही कादंबरी कौटुंबिक वंशाची पवित्रता (वंश), गृहस्थाची कर्तव्ये आणि संन्यासाचे विधी (संन्यास) यासारख्या संकल्पनांचा शोध घेते. जेव्हा श्रोत्री यांना कळते की, ते स्वतः एका विवाहबाह्य संबंधाचे अवैध अपत्य आहेत आणि त्यांच्या पालकांनी कौटुंबिक मालमत्ता आणि वंश जपण्यासाठी हे रहस्य ठेवले होते तेव्हा कथानक एक विध्वंसक वळण घेते. या खुलाशाने त्यांचे संपूर्ण जग उद्ध्वस्त होते. वंशवृक्ष हे दाखवते की, डॉ. भैरप्पा यांचा “भारतीय मूल्यप्रणाली” शी असलेला संबंध कधीही आंधळा नव्हता.

तत्त्वज्ञ-कादंबरीकार: भैरप्पांची मूळ विचारधारा

डॉ. भैरप्पा केवळ एक कथाकार नसून एक तत्त्वज्ञ होते. त्यांनी कादंबरीला आपले माध्यम म्हणून वापरले. त्यांचे संपूर्ण कार्य भारतीय संस्कृतीबद्दलच्या त्यांच्या समजुतीवर आणि सत्याच्या शोधावर आधारित आहे.

हे ही वाचा:

लेहमधील अशांततेचा लडाख पर्यटनाला फटका!

भारत ते भूतान रेल्वे प्रवास लवकरच! ४,०३३ कोटी रुपयांची गुंतवणूक

मेलोनी यांच्या आत्मचरित्राच्या भारतीय आवृत्तीची नरेंद्र मोदींनी लिहिली प्रस्तावना

फरार शातिर ठगाला जम्मू-कश्मीरच्या सोपोरमध्ये अटक

एक अभिमानी हिंदू

डॉ. भैरप्पा स्वतःच्या कबुलीनुसार आणि त्यांच्या कार्याच्या पुराव्यानुसार, एक अभिमानी हिंदू होते. तथापि, त्यांचा अभिमान संकुचित धार्मिक कट्टरतेवर आधारित नसून भारतवर्षाच्या तात्त्विक, बौद्धिक आणि आध्यात्मिकतेवर आधारित होता. त्यांचे साहित्य रामायण, महाभारत आणि प्रमुख उपनिषदांनी खूप प्रभावित आहे. या ग्रंथांना ते भारतीय संस्कृती आणि सभ्यतेचा आधारस्तंभ मानत होते. त्यांनी आपल्या साहित्यिक प्रवासाला “सत्याचा शोध” आणि “भारतवर्षाच्या भूगोल, संस्कृती आणि दैनंदिन जीवनात आपल्या महाकाव्यांची नाडी पकडण्याचा” प्रयत्न म्हणून पाहिले.

या सांस्कृतिक दृष्टिकोनामुळे ते अनेकदा स्वातंत्र्योत्तर भारतातील प्रबळ धर्मनिरपेक्ष आणि डाव्या बौद्धिक प्रवाहांना थेट विरोध करत. ते “नेहरूवादी युगाचे” एक स्पष्ट टीकाकार होते. नेहरूवादी युगाला ते राजकीय फॅडच्या आणि भारताच्या समृद्ध साहित्यिक परंपरांपासून “हिंसक आणि दुर्दैवी खंड” मानत होते. त्यांनी घरवापसीला (हिंदू धर्मात पुन्हा येण्यासाठी धर्मांतर) जाहीर पाठिंबा दिला. त्यांच्या नंतरच्या कृती, विशेषतः आवरण, समीक्षकांनी “हिंदुत्ववादी उजव्या विचारसरणीचा अजेंडा” मांडणाऱ्या म्हणून पाहिल्या. त्यांच्या चाहत्यांनी त्यांना एक धाडसी सत्यकथाकार म्हणून गौरविले,त्यांनी अप्रिय सत्य बोलण्याचे धाडस केले. ऐतिहासिक खोटेपणा पसरवून राष्ट्रवाद कधीही मजबूत होऊ शकत नाही अशी त्यांची अविचल भूमिका होती.

पाठ्यपुस्तकांमध्ये विचारधारेऐवजी तथ्ये असावीत असे त्यांचे ठाम मत होते.

डॉ. भैरप्पा यांचा संबंध मुख्यत्वे हिंदुत्वाच्या तात्त्विक आणि सांस्कृतिक पायाशी होता. ऐतिहासिक तक्रारींवर लक्ष केंद्रित करणे, धर्मनिरपेक्षतेवर टीका करणे आणि हिंदू ओळखीचा खोल अभिमान आणि तत्वज्ञाप्रमाणे विश्लेषण करण्याची पद्धत ही त्यांच्या साहित्याची वैशिष्ठ्ये आहेत. कोणत्याही एका राजकीय किंवा सांस्कृतिक संघटनेच्या क्रियाकलापांचे वर्णन करण्यापेक्षा ते भारतीय इतिहासाच्या विचारधारेच्या मुळाशी जाऊन तत्वे शोधण्यात त्यांना अधिक रस घेत होते. त्यांच्या नंतरच्या काळात पंतप्रधान नरेंद्र मोदींना दिलेला त्यांचा खुला पाठिंबा हिंदुत्व चळवळीशी त्यांचे संरेखन दृढ करतो.

स्वीकृती आणि वाद:

डॉ. भैरप्पा यांची साहित्यिक कारकीर्द समीक्षकांच्या मतांच्या तीव्र आणि सातत्यपूर्ण ध्रुवीकरणाने चिन्हांकित होती. त्यांना एकाच वेळी त्यांच्या कादंबरी स्वरूपावरील प्रभुत्वासाठी आणि त्यांच्या तात्त्विक खोलीसाठी एक साहित्यिक दिग्गज म्हणून पूज्य मानले गेले. एक प्रक्षोभक आणि विभाजनकारी विचारवंत म्हणून तपासले गेले. गिरीश कर्नाड आणि यू.आर. अनंतमूर्ती यांच्यासारख्या समकालीनांसोबतची त्यांची बौद्धिक जुगलबंदी कन्नड साहित्यिक वर्तुळात रंगली. बऱ्याचवेळा त्यांना बौद्धिक दहशदवाचा सामना करावा लागला.

अनंतमूर्ती यांनी आवरणला “धोकादायक” पुस्तक म्हणून संबोधले. भैरप्पांवर “हिंदू धर्म काय आहे हे माहित नसलेला” वादविवाद घडवणारा असा आरोप केला. बुकर पारितोषिक विजेते लेखक अरविंद अडीगा यांनी आवरणला भैरप्पांची “सर्वात कमकुवत कादंबरी” म्हटले. पुरोगामी शाळेतील समीक्षकांनी सातत्याने असा युक्तिवाद केला की, त्यांच्या कादंबऱ्यांनी एक पुराणमतवादी, पितृसत्ताक आणि बहुसंख्याकवादी दृष्टिकोन मांडला.

डॉ. भैरप्पा यांच्या निधनाने भारतीय साहित्यातील एका युगाचा अंत झाला आहे. त्यांनी कन्नड कादंबरीत क्रांती घडवली, तिला एक तात्त्विक खोलीने राष्ट्राचे लक्ष वेधले. भारतीय मूल्यप्रणालीत खोलवर रुजलेल्या त्यांच्या साहित्यकृतींनी बौद्धिक फॅशनला एक शक्तिशाली पर्याय दिला.