मानवी कान केवळ आवाज ऐकण्यासाठी नसून शरीराच्या संतुलनापासून मेंदूच्या कार्यापर्यंत अनेक महत्त्वाच्या गोष्टींमध्ये भूमिका बजावतात. कानांविषयी काही अशा गोष्टी आहेत ज्या अनेकांना माहित नसतात. विज्ञानाच्या दृष्टीने कान हे अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि आश्चर्यकारक अवयव मानले जातात.
आपण झोपेत असलो तरी कान पूर्णपणे बंद होत नाहीत. मेंदू आवाजांची नोंद घेत राहतो. म्हणूनच मोठा आवाज झाला की आपण लगेच जागे होतो. कानाच्या आतल्या भागात ‘व्हेस्टिब्युलर सिस्टिम’ असते, जी शरीराचे संतुलन राखते. जर या भागात बिघाड झाला तर चक्कर येणे किंवा तोल जाणे यासारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. मानवी शरीरातील सर्वात लहान हाडे कानात असतात- मॅलियस, इन्कस आणि स्टेप्स. ही हाडे आवाजाच्या कंपनांना वाढवून मेंदूपर्यंत पोहोचवतात. कानात तयार होणारे मळ (इअरवॅक्स) हे वाईट नसते. उलट ते धूळ, जंतू आणि कीटकांपासून संरक्षण करते. साधारणपणे कान स्वतःच स्वच्छ होतात; त्यामुळे आतमध्ये काडी घालणे धोकादायक ठरू शकते.
मानवी कान सुमारे २० हर्ट्झ ते २०,००० हर्ट्झपर्यंतचे आवाज ऐकू शकतो. मात्र वयानुसार ही क्षमता कमी होत जाते. जसे बोटांचे ठसे वेगळे असतात, तसे प्रत्येक व्यक्तीच्या कानाची रचना थोडी वेगळी असते. त्यामुळे काही सुरक्षा यंत्रणांमध्ये ‘इअर बायोमेट्रिक्स’चा वापर केला जातो. दीर्घकाळ मोठ्या आवाजात राहिल्यास श्रवणशक्ती कायमची कमी होऊ शकते. ८५ डेसिबलपेक्षा जास्त आवाजात जास्त वेळ राहणे हानिकारक मानले जाते.
मानवी कान हे केवळ ऐकण्याचे साधन नसून संतुलन, संरक्षण आणि संवाद यासाठी अत्यावश्यक अवयव आहेत. त्यांची योग्य काळजी घेणे, मोठ्या आवाजापासून संरक्षण करणे आणि गरज भासल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. कानांविषयी जागरूकता वाढवणे हे निरोगी आयुष्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.
