‘लोहपुरुष’ वल्लभभाई नसते, तर देशाचा नकाशाच वेगळा असता!

राष्ट्रीय एकता दिवस हा एक स्मरणसोहळा आहे. एकता ही वारशाने मिळून कायमस्वरूपी टिकणारी गोष्ट नाही. ती प्रत्येक पिढीला जपून ठेवावी लागते, संस्थात्मक चौकटीत बांधून ठेवावी लागते आणि तिचे नूतनीकरण करावे लागते. सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी देशाची एकजूट टिकावी म्हणून केलेल्या अथक राष्ट्रकार्याचे स्मरण त्यांच्या १५१ व्या जयंतीनिमित्त देशभरात केले जाणार आहे.

अरुण आनंद

३१ ऑक्टोबर रोजी भारत सरदार वल्लभभाई पटेल यांची १५१ वी जयंती साजरी करत आहे. २०१४ पासून हा दिवस ‘राष्ट्रीय एकता दिवस’ म्हणून पाळला जातो, जो देशाची एकता, अखंडता आणि सुरक्षा जतन करण्याचा एक राष्ट्रीय संकल्प आहे. दरवर्षी हा दिवस प्रजासत्ताकाइतकाच जुना असलेला एक प्रश्न उपस्थित करतो: भारतासारख्या अथांग आकार असलेल्या आणि विविधता असलेल्या देशाला एकत्र बांधून ठेवण्यासाठी काय आवश्यक आहे? सरदार पटेल यांनी १९४७ आणि १९४८ मध्ये संवाद, लोकांची मने वळवणे आणि खंबीरपणा यांच्या दुर्मिळ मिलाफातून याचे उत्तर दिले होते. ७९ वर्षांनंतरही त्यांचे ते उत्तर आजच्या चर्चांना दिशा दाखवत आहे.

सरदार पटेल यांनी काढलेला नकाशा

ब्रिटिश भारत सोडून गेले तेव्हा त्यांचे सार्वभौमत्व संपुष्टात आले आणि कागदोपत्री ५६० हून अधिक संस्थानांना स्वतःचे भविष्य निवडण्याचे स्वातंत्र्य मिळाले. २५ जून १९४७ रोजी सरदार पटेल यांच्या नेतृत्वाखाली ‘संस्थान विभाग’ (States Department) स्थापन करण्यात आला आणि व्ही. पी. मेनन यांना सचिव म्हणून सोबत घेऊन त्यांनी विक्रमी वेळेत या संस्थानांना भारतीय संघराज्यात विलीन केले. बहुतांश राजांशी वाटाघाटी करून त्यांनी ‘विलीनीकरण करारावर’ (Instrument of Accession) स्वाक्षऱ्या मिळवल्या. जिथे चर्चा अपयशी ठरली, जसे की जुनागढ आणि हैदराबाद येथे, तिथे सरदार पटेल यांनी राष्ट्रीय हितासाठी ठाम पावले उचलण्यास अजिबात संकोच केला नाही. त्यांच्या या प्रयत्नांशिवाय भारताचा नकाशा आज अत्यंत वेगळा दिसला असता: वेगवेगळ्या भागांचे एक विस्कळीत जाळे, जिथे प्रत्येक भाग शत्रू राष्ट्रांसाठी घुसखोरीची संधी ठरला असता.

सरदार पटेल यांना हेदेखील माहीत होते की, केवळ भूभाग मिळवून आणि मजबूत संस्थांशिवाय राष्ट्र बनू शकत नाही. त्यांनी अखिल भारतीय सेवांचे (All India Services) समर्थन केले. या सेवांना त्यांनी देशाची ‘पोलादी चौकट’ (Steel Frame) म्हटले आणि घटनेद्वारे त्यांना संरक्षण मिळेल याची हमी दिली. तीच प्रशासकीय चौकट आजही संघराज्याला एकत्र बांधून ठेवण्याचे काम करत आहे. भारताचे पहिले गृहमंत्री आणि उपपंतप्रधान म्हणून त्यांनी फाळणीच्या काळात शरणार्थींचे पुनर्वसन आणि कायदा व सुव्यवस्थेची पुनर्रचना करत देशाला संकटातून बाहेर काढले. संविधान सभेत त्यांनी मूलभूत हक्क, अल्पसंख्याक आणि प्रांतीय बाबींवरील समित्यांचे अध्यक्षपद भूषवले आणि केंद्रात मजबूत व भावनेने सर्वसमावेशक अशा संघराज्याला आकार देण्यास मदत केली. त्यामुळेच अमेरिकन इतिहासकार जॉर्ज सी. हेरिंग यांनी १९६४ मध्येच त्यांचे वर्णन ‘आधुनिक भारताचे शिल्पकार’ असे केले होते, यात काही नवल नाही.

हे ही वाचा:

स्मित मछारला झालेली जखम…दोनवेळा मिळाले जीवदान

इस्रायलमध्ये निवडणूक वोट चोरीचा दावा फेटाळला

डिजिटल फसवणूक झाल्यास बँकांना भरपाई द्यावी लागणार

विरारमध्ये बंद सदनिकेत तीन भावंडांचे मृतदेह आढळल्याने खळबळ

राष्ट्रीय स्तरावरील सोहळा

या वर्षीच्या जयंती सोहळ्याचे स्वरूप सरदार पटेल यांच्या कर्तृत्वाच्या भव्यतेला साजेसे असेच आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी ‘स्टॅच्यू ऑफ युनिटी’ (एकता नगर) येथे सरदार पटेल यांना श्रद्धांजली अर्पण करतील आणि ‘एकता दिवस परेड’चे साक्षीदार होतील, जी परेड पहिल्यांदाच संध्याकाळच्या वेळी आयोजित केली जात आहे. बीएसएफ (BSF), सीआरपीएफ (CRPF), सीआयएसएफ (CISF), आयटीबीपी (ITBP) आणि एसएसबी (SSB) च्या तुकड्यांसह सशस्त्र नक्षलवादाविरुद्धच्या लढ्यात आघाडीवर राहिलेल्या विविध राज्यांच्या पोलिस दलांच्या तुकड्या या संचलनात भाग घेतील. या परेडच्या मार्गावर स्क्रीनद्वारे प्रत्येक दलाच्या योगदानाची गाथा दाखवली जाईल.

सांस्कृतिक कार्यक्रमातूनही हाच संदेश दिला जात आहे. नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामातर्फे (NSD) एकेकाळी नक्षलवादाने प्रभावित असलेल्या १२६ जिल्ह्यांतील २,००० कलाकारांकडून सादर केला जाणारा प्रयोग, लोकनृत्य आणि शास्त्रीय नृत्य, ‘एकता चित्ररथ परेड’ आणि संध्याकाळी सरदार पटेल यांच्या जीवनावरील ‘लाइट अँड साऊंड शो’ आयोजित केला जाईल. पहिल्यांदाच, हे चित्ररथ कोणत्याही सरकारी विभागाऐवजी MyGov च्या राष्ट्रीय स्पर्धांद्वारे थेट नागरिकांनी डिझाइन केले आहेत आणि या दिवसाची सांस्कृतिक थीम ‘वंदे मातरम’ आहे.

एकता नगरव्यतिरिक्त, विविध जिल्हे, संस्था आणि महाविद्यालयांमध्ये आयोजित ‘रन फॉर युनिटी’ (एकतेसाठी धाव) उपक्रमामुळे या दिवसाला एका सरकारी विधीऐवजी लोक चळवळीचे स्वरूप आले आहे. हा उत्सव ३१ ऑक्टोबरलाच संपत नाही; ‘भारत पर्व’ हा राष्ट्रीय सांस्कृतिक आणि कला महोत्सव १ ते १५ नोव्हेंबर २०२६ दरम्यान एकता नगर येथे आयोजित केला जाईल, ज्यामध्ये विविध राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचे दालन (पॅव्हेलियन) त्यांच्या हस्तकला, खाद्यसंस्कृती आणि वारशाचे प्रदर्शन करतील.

एकता नगर: एक दुर्गम गाव ते राष्ट्रीय स्थळ

१८२ मीटर उंचीचा ‘स्टॅच्यू ऑफ युनिटी’ हा जगातील सर्वात उंच पुतळा म्हणून ओळखला जातो, जो ३१ ऑक्टोबर २०१८ रोजी देशाला समर्पित करण्यात आला होता. देशाला एकत्र आणणाऱ्या महापुरुषाला कृतज्ञ राष्ट्राने दिलेली ही एक आदरांजली आहे.

दहा वर्षांपेक्षा कमी कालावधीत, एकेकाळी नर्मदा जिल्ह्यातील ‘केवडिया’ म्हणून ओळखले जाणारे एक दुर्गम गाव आज राष्ट्रीय स्तरावरील प्रमुख केंद्र बनले आहे, जिथे प्रत्येक राज्यातून पर्यटक येतात. एकता नगर आता एकता दिवस परेड, सनदी अधिकाऱ्यांचे पायाभूत प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि मोठ्या राष्ट्रीय परिषदांचे केंद्र बनले आहे. ज्या पोलादी चौकटीची रचना सरदार पटेल यांनी केली, त्याच पोलादी चौकटीचे तरुण अधिकारी त्यांच्या पुतळ्याच्या छायेतून आपल्या प्रवासाची सुरुवात करत आहेत, यात एक शांत आणि अर्थपूर्ण संदेश दडलेला आहे. पुतळ्याच्या सभोवतालच्या विकासामुळे स्थानिक आदिवासी समुदायांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत; ज्यामुळे एकता आणि विकास एकमेकांच्या हातात हात घालून वाटचाल करू शकतात, हे स्पष्ट झाले.

अंतर्गत सुरक्षा: एकतेची पहिली अट

या वर्षीच्या सोहळ्याचे एक वेगळे वैशिष्ट्य आहे. केंद्रीय गृहसचिव गोविंद मोहन यांनी सांगितले आहे की, राष्ट्रीय एकता दिवस २०२६ चे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे सशस्त्र नक्षलवादाच्या समाप्तीचा उत्सव साजरा करणे हे आहे. ज्या जिल्ह्यांमध्ये एकेकाळी नक्षलवादी हिंसाचार रोजच्या जगण्याला आणि मालमत्तेला धोका निर्माण करत होता, अशा भागातील ५,००० हून अधिक नागरिक एकता नगर येथे उपस्थित राहतील.

सरदार पटेल यांना यापेक्षा योग्य आदरांजली दुसरी असूच शकत नाही. अंतर्गत सुरक्षा ही राष्ट्रीय एकतेची पहिली अट आहे आणि कोणताही देश आपल्या अधिकाराला आव्हान देणाऱ्या सशस्त्र चळवळी खपवून घेऊ शकत नाही, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. ज्या पोलिस आणि निमसरकारी दलांच्या जवानांनी ही प्रदीर्घ लढाई लढली आणि ज्यातील काहींनी प्राणांचे बलिदान दिले, त्यांनी देश सुरक्षित आणि अखंड ठेवण्याचा सरदार पटेल यांचा संकल्प पुढे नेला. त्यांच्या या त्यागाचा सन्मान होणे राष्ट्रीय कर्तव्य आहे.

सरदार पटेल यांचा वारसा ही केवळ संग्रहालयात ठेवण्याची वस्तू नाही. क्षेत्र, भाषा, जात किंवा धर्मावर आधारित भेदभावाचे मुद्दे आजही देशाच्या सामाजिक ताण्याबाण्याला आव्हान देत आहेत. भारताची विविधता ही तिची कमजोरी नसून ताकद आहे, हा त्यांचा संदेश या भेदभावांना उत्तर देणारा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे.

अनेक जण ऑगस्ट २०१९ मध्ये हटवण्यात आलेले कलम ३७० (Article 370) हे सरदार पटेल यांनी १९४७ मध्ये सुरू केलेल्या एकत्रीकरणाच्या कार्याची पूर्तता मानतात. या निर्णयाद्वारे जम्मू आणि काश्मीरला उर्वरित भारताला बांधणाऱ्या घटनात्मक चौकटीत पूर्णपणे आणले गेले. या वर्षी ‘नशामुक्त भारता’वर (Drug-free India) दिलेला भरही याच तत्त्वात बसतो: एका अखंड आणि संघटित राष्ट्रासाठी निरोगी समाज आवश्यक असतो.

तरुणांना सरदार पटेल यांच्या आदर्शांशी जोडणे

भारतीय तरुणांसाठी सरदार पटेल यांचे आयुष्य हे शिस्त, निर्णयक्षमता आणि निःस्वार्थ सेवेचा वस्तुपाठ आहे. ‘रन फॉर युनिटी’, निबंध स्पर्धा, वादविवाद आणि एकतेची शपथ यामध्ये विद्यार्थ्यांचा वाढता सहभाग ही नवी पिढी त्यांचा वारसा आत्मसात करत असल्याचे दर्शवते. ‘भारत पर्व’ मध्ये दिसून येणारी ‘एक भारत श्रेष्ठ भारत’ ही संकल्पना मूलतः एका सामायिक ध्येयाने बांधलेल्या एकाच राष्ट्राची सरदार पटेल यांचीच संकल्पना आहे.

अनेक दशके सरदार पटेल यांच्या योगदानाला जे स्थान मिळायला हवे होते ते मिळाले नाही. डिसेंबर १९५० मध्ये त्यांचे निधन झाले, परंतु त्यांना चार दशकांनंतर म्हणजे १९९१ मध्ये ‘भारतरत्न’ प्रदान करण्यात आला. २०१४ मध्ये ‘राष्ट्रीय एकता दिवस’ ची सुरुवात आणि नर्मदेच्या तीरावर उभा असलेला भव्य पुतळा यामुळे त्यांच्या वारशाला राष्ट्रीय स्मरणात कायमचे स्थान मिळाले आहे.

गुजरातच्या एका शेतकऱ्याच्या मुलाची ही गोष्ट आहे, ज्यांनी बारडोली सत्याग्रहादरम्यान ‘सरदार’ ही पदवी मिळवली आणि पुढे जाऊन आधुनिक भारताच्या राजकीय एकतेचे शिल्पकार बनले. त्यांच्या १५१ व्या जयंतीनिमित्त, त्यांनी काय केले एवढेच लक्षात ठेवणे ही खरी आदरांजली ठरणार नाही, तर भारत देश एकत्र ठेवण्याचे काम कधीही संपत नाही आणि ते प्रत्येक पिढीला पार पाडावे लागते, याची जाणीव ठेवणे हीच खरी आदरांजली ठरेल.