प्रचंड निदर्शनांमुळे हादरलेल्या इराणच्या धर्माधिष्ठित सत्ताधाऱ्यांनी, सत्ताविरोधी निदर्शकांनी स्वीकारलेल्या पारंपरिक ‘सिंह आणि सूर्य’ या चिन्हावर पुन्हा हक्क प्रस्थापित करण्यासाठी धडपड सुरू केली आहे. सरकारी इराणोलॉजी फाउंडेशनचे संचालक अली अकबर सालेही यांनी ८ फेब्रुवारी रोजी असा दावा केला की, इस्लामिक रिपब्लिकच ‘सिंह आणि सूर्य’ या चिन्हाची मालकी ठेवते — आणि “इतरांकडून” त्याच्या वापराचा निषेध केला.
‘सिंह आणि सूर्य’ हे इराणचे दीर्घकाळ टिकून राहिलेले राष्ट्रीय प्रतीक राहिले आहे आणि १९७९ च्या इस्लामिक क्रांतीपर्यंत त्याचा वापर होत होता. याची मुळे ज्योतिषशास्त्रात आढळतात, ते सिंह राशीतील सूर्याचे प्रतीक म्हणून परंतु १२व्या शतकापासून ते इराणी कला आणि संस्कृतीत खोलवर रुजले. १५व्या शतकानंतर हे चिन्ह अधूनमधून इराणच्या ध्वजावर दिसू लागले.
इस्लामिक क्रांतीनंतर सिंह, सूर्यावर बंदी
मात्र इस्लामिक क्रांतीनंतर ‘सिंह आणि सूर्य’ यावर बंदी घालण्यात आली आणि त्याला पाश्चिमात्य प्रभाव असलेल्या दडपशाही राजसत्तेचा अवशेष म्हणून धिक्कारण्यात आले. त्याऐवजी, सत्ताधाऱ्यांनी इराणच्या हिरवा-पांढरा-लाल तिरंग्यात चार अर्धचंद्र आणि एक तलवार यांचा समावेश केला, ज्यावर मात्रा ठेवण्यात आली, ज्यातून अरबी शब्द “अल्लाह” याचे शैलीबद्ध रूप तयार झाले.
परराष्ट्र धोरण आणि परराष्ट्र संबंधांच्या इतिहासावरील पहिल्या राष्ट्रीय अधिवेशनात बोलताना सालेही यांनी ठामपणे सांगितले की इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ इराणच या चिन्हाची मालकी राखते आणि त्याची स्पष्ट धार्मिक मुळे आहेत.
‘आम्ही त्यांना हा सिंह आणि सूर्य दिला’
“सिंह आणि सूर्य यामागील तत्त्वज्ञान हे अली (प्रेषित मोहम्मद यांचे निकटचे सहकारी), देव आणि धर्म यांच्याशी संबंधित आहे. आम्ही त्यांना हा सिंह आणि सूर्य दिला, आता इतरजण त्याचा वापर करत आहेत, जरी तो आमचाच आहे,” असे सालेही म्हणाले.
सालेही ज्या “इतरां”चा उल्लेख करत होते ते म्हणजे सत्ताविरोधी निदर्शक. अलीकडील आठवड्यांत त्यांनी रस्त्यावर ‘सिंह आणि सूर्य’ असलेला ध्वज फडकावला — जो राष्ट्रीय अभिमान, धर्मनिरपेक्षता आणि धर्माधारित सत्तेविरुद्धच्या प्रतिकाराचे प्रतीक मानला जातो.
इराणमध्ये २८ डिसेंबर रोजी चलनघसरणीसह आर्थिक अडचणींवरून निदर्शने सुरू झाली, पण ती पुढे जाऊन सत्ताविरोधी आंदोलनात परिवर्तित झाली. या आंदोलनावर प्राणघातक कारवाई करण्यात आली आणि हजारो लोकांचा मृत्यू झाला.
हे ही वाचा:
बंदी घातलेल्या संघटनांशी संबंध असल्यावरून एटीएसचे छापे
प्रश्न श्रद्धांजलीचा नसून निवडीचा आहे
चीन पुन्हा नापास…आधी पाकिस्तानात आता इराणमध्ये
एमए, एमबीए, बीएड… मुली, सुनांच्या पदव्या बनल्या घरांची ओळख!
सत्ताविरोधाचे प्रतीक
परदेशात राहणाऱ्या इराणी नागरिकांसाठीही ‘सिंह आणि सूर्य’ हे सत्ताविरोधी आंदोलनाचे प्रमुख प्रतीक बनले. निदर्शकांना पाठिंबा दर्शवण्यासाठी सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म ‘एक्स’ने ९ जानेवारी रोजी जाहीर केले की तो सध्याच्या इराणी ध्वजाच्या इमोजीऐवजी ‘सिंह आणि सूर्य’ चिन्ह वापरणार आहे.
सालेही यांच्या मते, इराणी राज्याचा ‘सिंह आणि सूर्य’ या चिन्हावर अद्याप आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर दावा आहे. १९२२ मध्ये ‘रेड लायन अँड सन सोसायटी’ स्थापन करण्यात आली, जी इराणची रेड क्रॉस आणि रेड क्रेसेंटसारखी मानवतावादी संस्था होती. १९२९ च्या जिनिव्हा करारांनुसार, वैद्यकीय मदतीच्या संरक्षणासाठी ‘सिंह आणि सूर्य’ हे रेड क्रॉस आणि रेड क्रेसेंटसह तीन अधिकृत प्रतीकांपैकी एक म्हणून मान्य करण्यात आले होते.
१९७९ च्या इस्लामिक क्रांतीनंतर इराणने इतर मुस्लिम देशांप्रमाणे लाल ‘सिंह आणि सूर्य’ चिन्हाऐवजी ‘रेड क्रेसेंट’ स्वीकारले. मात्र, आंतरराष्ट्रीय रेड क्रॉस आणि रेड क्रेसेंट महासंघ इराणचा पारंपरिक चिन्हावरील एकमेव कायदेशीर हक्क आणि तो कधीही वापरण्याचा अधिकार मान्य करतो.
चर्चा कायम
अणुऊर्जा अभियांत्रिकी पार्श्वभूमी असलेले आणि पूर्वी इराणच्या अणुऊर्जा संघटनेचे प्रमुख राहिलेले सालेही वादांपासून दूर नाहीत. २०२५ मध्ये त्यांची इराणोलॉजी फाउंडेशनच्या प्रमुखपदी नियुक्ती झाल्यानंतर तेहरान विद्यापीठातील काही प्राध्यापकांनी त्यांच्या तज्ज्ञतेअभावी ती नियुक्ती “अयोग्य” असल्याचे खुले पत्र लिहून म्हटले.
आधुनिक इराणी ध्वजाच्या मध्यभागी असलेले चिन्ह हे अरबी शब्द “अल्लाह” याचे शैलीबद्ध रूप दर्शवते. (फाइल फोटो)
‘सिंह आणि सूर्य’ या चिन्हावर यापूर्वीही वाद झाले आहेत. मे २०२० मध्ये संसदीय सदस्य क़ोलाम हैदर इब्राहिम बयसालामी यांनी म्हटले होते: “लाल सिंह आणि सूर्य चिन्ह पुन्हा स्वीकारण्याची शक्यता परराष्ट्र मंत्रालयामार्फत आहे.” त्यांनी पुढे म्हटले, “रेड क्रेसेंट हे ऑटोमन साम्राज्याचे चिन्ह आहे आणि त्याऐवजी लाल सिंह आणि सूर्य काढून टाकणे ही ऐतिहासिक चूक होती.”
सहा वर्षांपूर्वी, मे २०१४ मध्ये, माजी मध्यममार्गी राष्ट्राध्यक्ष हसन रोहानी यांचे वांशिक आणि धार्मिक अल्पसंख्याकांसाठीचे वरिष्ठ सहाय्यक अली यूनसी यांनी म्हटले होते की जुन्या इराणी ध्वजावरील ‘सिंह आणि सूर्य’ हे “अली आणि मोहम्मद यांचे प्रतीक” होते आणि त्याऐवजी ‘रेड क्रेसेंट’ बदलण्याचा प्रस्ताव मांडला.
त्या वेळी यूनसी यांच्या वक्तव्यांवर इराणी संसदेतील काही सदस्यांनी तीव्र प्रतिक्रिया दिली. त्याला उत्तर म्हणून कट्टर भूमिकेसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या ‘मश्रेक’ या वृत्तसंकेतस्थळाने इस्लामिक रिपब्लिकचे संस्थापक आयातोल्ला रुहोल्ला खोमेनी यांच्या भाषणाचा काही भाग पुन्हा प्रसिद्ध केला, ज्यात त्यांनी “दुर्दैवी ‘सिंह आणि सूर्य’” असा उल्लेख करत त्याचा निषेध केला होता.
