‘आत्मनिर्भर विकसित भारत’ साकार करण्याची गुरुकिल्ली कोणती

नीति आयोगाने एका अहवालात स्पष्ट केले आहे की राज्यस्तरीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान परिषदांना (State S&T Councils) बळकट करणे हा आत्मनिर्भर आणि विकसित भारत निर्माण करण्यासाठी अत्यंत आवश्यक घटक आहे. या परिषदांनी विशेषतः कृषी, नवीकरणीय ऊर्जा, आपत्ती व्यवस्थापन आणि स्थानिक उद्यमशीलता यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये वैज्ञानिक नवोपक्रम आणि सामाजिक-आर्थिक विकास यांच्यातील अंतर भरून काढण्याचे काम केले आहे.

या परिषदांनी पेटंट सुविधा, रिमोट सेंसिंग, जीआय मॅपिंग, तळागाळातील नवकल्पना आणि कौशल्य विकास कार्यक्रमांमध्येही महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. “रोडमॅप फॉर स्ट्रेन्थनिंग स्टेट S&T काउंसिल्स” या शीर्षकाखाली प्रसिद्ध झालेल्या या अहवालात नीति आयोगाने व्यापक सल्लामसलत, राष्ट्रीय कार्यशाळा आणि अनेक घटकधारकांशी संवाद करून विविध धोरणात्मक त्रुटी आणि संधींचा मागोवा घेतला आहे. विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाचे सदस्य डॉ. व्ही. के. सारस्वत आणि अन्य तज्ज्ञांनी तयार केलेल्या या अहवालात सांगण्यात आले आहे की, “एक समन्वित दृष्टीकोन भारताच्या दीर्घकालीन रणनीतींना – जसे की आत्मनिर्भर आणि विकसित भारत – बळकटी देतो. या धोरणांत विज्ञान आणि नवोपक्रम हे सामाजिक प्रगती, आर्थिक भरभराट आणि राष्ट्रीय सामर्थ्याचे केंद्रस्थान असतील.”

हेही वाचा..

पेंट फॅक्टरीत स्फोट, ५ मजूर भाजले

कुठे होणार एलिवेटेड रोड

शिक्षकांना फुटकी कवडी न देणारे त्यांच्या वेतनाबद्दल विचारत आहेत!

मिरा भाईंदरला मिळाले ‘योग्य भाषेत’ उत्तर देणारे पोलिस आयुक्त

या अहवालात राज्यांच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान परिषदांसमोर असलेल्या मुख्य अडचणींची ओळख पटवण्यात आली आहे. त्यात खालील मुद्दे समाविष्ट आहेत: अपुरी आर्थिक मदत व निधीचे विविधीकरण नसणे, राज्य-विशिष्ट विज्ञान-तंत्रज्ञान गरजांचे नकाशीकरण नसणे, संस्थात्मक पायाभूत सुविधांची कमतरता, उद्योग व शैक्षणिक क्षेत्राशी कमी समन्वय, विखुरलेले संशोधन व विकास (R&D) समर्थन, विज्ञान-तंत्रज्ञान-नवोपक्रम (STI) डेटा वापरात मर्यादा, वैज्ञानिक कौशल्यांची ओळख कमी, केंद्रीय संस्थांशी समन्वयाचा अभाव.

हा अहवाल केवळ सुधारणांचे संकलन नसून, तो एक दूरदृष्टीपूर्ण संधीही आहे, जो भारताच्या जागतिक संशोधन, विकास आणि नवोपक्रम वातावरणात स्थान निश्चित करण्यात मदत करू शकतो. अहवालात नमूद केले आहे की, “जर हा रोडमॅप प्रभावीपणे राबवला गेला, तर तो राज्य विज्ञान व तंत्रज्ञान परिषदांना एक उच्च प्रभावी, नवोपक्रम-चालित विकास इंजिन बनवू शकतो. त्यामुळे प्रशासनिक आणि तांत्रिक क्षमता बळकट होतील, तसेच उभरत्या उद्योगांकरिता, तांत्रिक आत्मनिर्भरता आणि ज्ञानाधिष्ठित राज्यीय अर्थव्यवस्थेसाठी एक भक्कम पाया तयार होईल.”