समाजशास्त्र-मानववंशशास्त्र क्षेत्रातील ज्येष्ठ अभ्यासक शोभिता जैन यांचे निधन

ज्येष्ठ मानववंशशास्त्रज्ञ आणि समाजशास्त्रज्ञ प्रा. शोभिता जैन यांचे ३ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबईत निधन झाले. वयाच्या ८५ व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाने समाजशास्त्र आणि मानववंशशास्त्र क्षेत्रात पोकळी निर्माण झाल्याची भावना व्यक्त केली जात आहे. शोभिता जैन यांनी शिक्षण, संशोधन आणि लेखनाच्या माध्यमातून सामाजिक शास्त्रांच्या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले होते. प्रा. शोभिता जैन यांच्या पश्चात पती, कन्या, पुत्र आणि नातवंडे असा मोठा परिवार आहे.

शोभिता जैन यांचा जन्म २ डिसेंबर १९४० रोजी उत्तर प्रदेशातील मुरादाबाद येथे झाला. त्यांचे वडील शिक्षण निरीक्षक तसेच इंटर कॉलेजचे प्राचार्य असल्याने त्यांचे बालपण उत्तर प्रदेशातील विविध शहरांत गेले. १९५८ मध्ये त्यांनी अलाहाबाद विद्यापीठातून तत्त्वज्ञान, इंग्रजी आणि इतिहास विषयांत पदवी घेतली. त्यानंतर १९६० मध्ये लखनौ विद्यापीठातून प्राचीन भारतीय इतिहास आणि पुरातत्त्वशास्त्र विषयात पदव्युत्तर पदवी मिळवली. १९६१ मध्ये मानववंशशास्त्राचे व्याख्याते रवींद्र जैन यांच्याशी त्यांची भेट झाली आणि पुढे दोघांनी विवाह केला.

रवींद्र जैन यांच्या पीएच.डी.च्या शिक्षणासाठी हे दाम्पत्य ऑस्ट्रेलियातील कॅनबेरा येथे गेले. तेथे शोभिता यांनी नॅशनल लायब्ररीमध्ये ग्रंथपाल म्हणून काम केले आणि प्राचीन भारतीय इतिहासावर व्याख्यानेही दिली. १९६१ ते १९६३ दरम्यान त्यांनी मलेशियातील रबर मळ्यांमध्ये काम करणाऱ्या तमिळ कामगारांच्या क्षेत्रीय अभ्यासात पतीला साथ दिली.

१९६६ ते १९६८ या काळात ऑक्सफर्ड विद्यापीठात त्यांनी सामाजिक मानववंशशास्त्रातील डिप्लोमा तसेच जैन विश्वरचनेच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासावर ‘मास्टर ऑफ लिटरेचर’ पदवी पूर्ण केली. १९८२ मध्ये समाजशास्त्र विषयात पीएच.डी. करताना त्यांनी आसाममधील चहाच्या मळ्यांतील महिला कामगारांचा अभ्यास केला. या संशोधनावर आधारित त्यांचे पहिले पुस्तक ‘Sexual Equality: Workers in an Asian Plantation System’ १९८८ मध्ये प्रकाशित झाले.

त्यानंतर त्यांनी इंडियन सोशल इन्स्टिट्यूटच्या संचालकपदाची जबाबदारी सांभाळली, कमला नेहरू महाविद्यालयात समाजशास्त्र शिकवले आणि पुढे इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठात (IGNOU) समाजशास्त्राच्या प्राध्यापक म्हणून काम केले. IGNOUमधील कार्यकाळात त्यांनी देशातील दुर्गम गावांना भेटी देऊन मुक्त आणि दूरस्थ शिक्षणाच्या लाभार्थ्यांसाठी विविध कार्यशाळा घेतल्या.

हे ही वाचा:

एमपीएससी पेपरफुटीविरोधात विद्यार्थ्यांचा आक्रोश मोर्चा

“भारताला जितके तेल हवे, तितके देण्यास रशिया तयार”

अमेरिकेत अमेझॉनच्या कार्गो विमानाचा अपघात; ५ जणांचा मृत्यू

नेपाळमधील जलप्रलयानंतर चीनच्या बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्हला दणका

प्रा. जैन यांनी मानववंशशास्त्र आणि समाजशास्त्र क्षेत्रात विपुल लेखन केले. FAO आणि जागतिक बँकेसाठी त्यांनी सल्लागार म्हणूनही काम केले. ‘भारत में परिवार, विवाह और नातेदारी’ (१९९६), ‘Women Plantation Workers: International Experiences’ (१९९८) ही त्यांची उल्लेखनीय पुस्तके आहेत. तसेच ‘Standing Up for Trees: Women’s Role in the Chipko Movement’ हा १९८४ मधील त्यांचा लेखही विशेष चर्चेत राहिला.