AI बबल फुटतोय की बाजार वास्तवाच्या दिशेने?

जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या अमेरिकेतून आलेल्या एका आर्थिक आकडेवारीने जगभरातील शेअर बाजारांमध्ये मोठी खळबळ उडवली आहे. गेल्या दोन वर्षांपासून कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय), डेटा सेंटर आणि सेमीकंडक्टर क्षेत्राच्या जोरावर विक्रमी उंची गाठणाऱ्या जागतिक बाजारांना आता वास्तवाचे धक्के बसू लागल्याचे संकेत मिळत आहेत. अमेरिकेतील अपेक्षेपेक्षा मजबूत रोजगार आकडेवारीनंतर वॉल स्ट्रीटमध्ये मोठी घसरण झाली आणि काही तासांतच जवळपास १.३ ट्रिलियन डॉलर्सचे बाजारमूल्य नाहीसे झाले. एआय क्रांतीचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या एनव्हिडियाच्या शेअरमध्ये ६.२ टक्क्यांची घसरण झाली, तर इतर सेमीकंडक्टर कंपन्यांमध्येही मोठी विक्री पाहायला मिळाली. त्याचे पडसाद भारतातही उमटले असून गिफ्ट निफ्टी तब्बल ३५६ अंकांनी घसरली आहे.

अमेरिकेतील रोजगार आकडेवारी ही जगातील सर्वाधिक प्रभावशाली आर्थिक आकडेवारींपैकी एक मानली जाते. मे महिन्यात अपेक्षेपेक्षा अधिक रोजगारनिर्मिती झाल्याने अमेरिकन अर्थव्यवस्था अद्याप मजबूत असल्याचे संकेत मिळाले. सामान्यतः ही सकारात्मक बाब मानली जाते. रोजगार वाढल्यास उत्पन्न वाढते, खर्च वाढतो आणि आर्थिक वाढीला चालना मिळते. मात्र यावेळी बाजाराने या आकडेवारीकडे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहिले.
हे ही वाचा:
मालवीय नगर अग्निकांडानंतर दिल्लीत MCD ची मोठी कारवाई

वचनपूर्ती…आमदार भातखळकरांच्या संघर्षाला यश, मागाठाणे–गोरेगाव रस्त्याचे लोकार्पण

गेल्या काही वर्षांत महागाईवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी अमेरिकन फेडरल रिझर्व्हने व्याजदर मोठ्या प्रमाणावर वाढवले होते. महागाई कमी होताच व्याजदर कपात होईल आणि पुन्हा स्वस्त पैसा बाजारात येईल, अशी गुंतवणूकदारांची अपेक्षा होती. विशेषतः तंत्रज्ञान आणि एआय कंपन्यांच्या तेजीमागे हीच अपेक्षा मोठ्या प्रमाणात कारणीभूत होती. मात्र रोजगार मजबूत राहिल्यास ग्राहक खर्च टिकून राहू शकतो, वेतनवाढ सुरू राहू शकते आणि त्यामुळे महागाई पुन्हा वाढण्याचा धोका निर्माण होतो. अशा परिस्थितीत फेडरल रिझर्व्हला व्याजदर कपात करण्यास विलंब करावा लागू शकतो. याच शक्यतेने गुंतवणूकदारांना धक्का दिला.

या घसरणीमागील आणखी एक महत्त्वाचा घटक म्हणजे बाँड मार्केट. अमेरिकेच्या १० वर्षांच्या ट्रेझरी बाँडवरील उत्पन्न वाढल्याने गुंतवणूकदारांना सुरक्षित आणि आकर्षक पर्याय उपलब्ध झाला. परिणामी अधिक जोखमीच्या समभागांमधून पैसा बाहेर पडू लागला. विशेषतः भविष्यात मोठ्या कमाईच्या अपेक्षांवर आधारित एआय कंपन्यांना याचा सर्वाधिक फटका बसला.

एआय क्षेत्रातील तेजीचा सर्वात मोठा लाभार्थी ठरलेल्या एनव्हिडियाची कहाणी यामध्ये केंद्रस्थानी आहे. चॅटजीपीटी, गुगल जेमिनी, मेटा, अ‍ॅमेझॉन आणि मायक्रोसॉफ्ट यांसारख्या कंपन्यांच्या एआय प्रकल्पांना चालना देणाऱ्या अत्याधुनिक जीपीयू चिप्सच्या बाजारात एनव्हिडियाचे वर्चस्व आहे. त्यामुळे कंपनीच्या महसूल आणि नफ्यात अभूतपूर्व वाढ झाली. मात्र याचबरोबर गुंतवणूकदारांच्या अपेक्षाही प्रचंड वाढल्या. एआयची वाढ कायम वेगवान राहील आणि प्रत्येक तिमाही मागीलपेक्षा अधिक मजबूत असेल, असे गृहित धरले गेले. त्यामुळे शेअरच्या मूल्यांकनाने वास्तवापेक्षा खूप पुढे झेप घेतली.

आता काही विश्लेषक एआय क्षेत्रात ‘बबल’ तयार झाल्याची चर्चा करत आहेत. इतिहासात डॉट-कॉम बबल, हाऊसिंग बबल आणि क्रिप्टो बबल यांसारख्या घटनांमध्येही सुरुवातीला तंत्रज्ञानाविषयीचा उत्साह अत्यंत उच्च पातळीवर पोहोचला होता. एआय क्षेत्रात मागणी मजबूत असली तरी काही कंपन्यांच्या शेअर किमती त्यांच्या कमाईच्या तुलनेत खूप वेगाने वाढल्या आहेत. त्यामुळे बाजार आता या क्षेत्राचे पुनर्मूल्यांकन करत असल्याचे दिसून येत आहे.

एनव्हिडिया, ब्रॉडकॉम, मायक्रॉन टेक्नॉलॉजी, अ‍ॅडव्हान्स्ड मायक्रो डिव्हाइसेस (एएमडी) आणि क्वालकॉम यांसारख्या कंपन्यांमध्ये गेल्या काही वर्षांत प्रचंड तेजी पाहायला मिळाली. मात्र आता गुंतवणूकदार पहिल्यांदाच या क्षेत्राच्या भविष्यातील वाढीबाबत अधिक वास्तववादी दृष्टीकोन स्वीकारताना दिसत आहेत.

तथापि, ही घसरण केवळ एआय क्षेत्रापुरती मर्यादित नाही. पश्चिम आशियातील तणाव, ऊर्जा किमतीतील अनिश्चितता, जागतिक व्यापारातील अडथळे आणि भू-राजकीय जोखमी यामुळेही गुंतवणूकदार सावध झाले आहेत. त्यामुळे वॉल स्ट्रीटमधील घसरण ही अनेक जोखमींचे एकत्रित प्रतिबिंब मानली जात आहे.

या घडामोडींचा भारतावरही परिणाम होण्याची शक्यता आहे. अमेरिकेत व्याजदर जास्त काळ उच्च राहिल्यास डॉलर मजबूत होऊ शकतो आणि काही विदेशी निधी पुन्हा अमेरिकेकडे वळू शकतो. याचा दबाव भारतीय बाजारावर पडू शकतो. विशेषतः अमेरिकेवर अवलंबून असलेल्या भारतीय माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्रावर याचा परिणाम होण्याची शक्यता आहे. टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस (टीसीएस), इन्फोसिस, एचसीएल टेक्नॉलॉजीज, विप्रो आणि टेक महिंद्रा यांसारख्या कंपन्यांमध्ये अस्थिरता वाढू शकते.

मात्र या चित्राची दुसरी बाजूही तितकीच महत्त्वाची आहे. अमेरिकेतील मजबूत रोजगार वाढ म्हणजे अर्थव्यवस्था अजूनही सशक्त असल्याचे संकेत. त्यामुळे जागतिक मंदीची भीती कमी होते आणि जागतिक मागणी टिकून राहण्यास मदत मिळू शकते. याचा फायदा भारतासारख्या निर्यातप्रधान अर्थव्यवस्थांना होऊ शकतो.

भारतासाठी या परिस्थितीत काही मोठ्या संधीही निर्माण होताना दिसत आहेत. चीनवरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या प्रयत्नांमुळे इलेक्ट्रॉनिक्स आणि सेमीकंडक्टर उत्पादन क्षेत्रात भारताला मोठी संधी मिळत आहे. त्याचबरोबर एआयच्या वाढत्या वापरामुळे डेटा सेंटर्सची मागणी झपाट्याने वाढत असून मुंबई, पुणे, चेन्नई, हैदराबाद आणि नोएडा यांसारख्या शहरांमध्ये हजारो कोटी रुपयांची गुंतवणूक होत आहे.

देशांतर्गत गुंतवणूकदारांची वाढती ताकद, विक्रमी एसआयपी गुंतवणूक आणि मजबूत आर्थिक वाढ यामुळे भारतीय बाजाराला दीर्घकालीन आधार मिळत आहे. अनेक जागतिक विश्लेषकांच्या मते, सध्याची घसरण ही एआय क्रांतीचा अंत नसून अतिवेगाने वाढलेल्या मूल्यांकनांची नैसर्गिक दुरुस्ती आहे.

एकूणच, वॉल स्ट्रीटमधील ही घसरण केवळ एका दिवसाची घटना नाही. ती जागतिक अर्थव्यवस्थेतील बदलत्या समीकरणांचे प्रतिबिंब आहे. ती एआय क्षेत्रातील अपेक्षा आणि वास्तव यांच्यातील संघर्ष दाखवते. आणि भारतासाठीही ती एक महत्त्वाची कसोटी ठरणार आहे. आता ही घसरण केवळ करेक्शन ठरणार की नव्या जागतिक बाजारचक्राची सुरुवात, याकडे जगभरातील गुंतवणूकदारांचे लक्ष लागले आहे.