देशात यूपीआय व्यवहारांचा नवा उच्चांक

देशात यूपीआय (युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस)च्या माध्यमातून होणाऱ्या व्यवहारांनी नवा विक्रम प्रस्थापित केला असून डिजिटल पेमेंट क्षेत्रात भारताची पकड अधिक मजबूत होत असल्याचे चित्र दिसत आहे. दैनंदिन किरकोळ व्यवहारांपासून ते मोठ्या आर्थिक देवाणघेवाणीपर्यंत यूपीआयचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. किराणा दुकाने, भाजीपाला विक्रेते, पेट्रोल पंप, रेस्टॉरंट्स, रुग्णालये तसेच ऑनलाइन खरेदीसाठीही यूपीआय हा प्रमुख पर्याय ठरत आहे. उपलब्ध आकडेवारीनुसार अलीकडील एका महिन्यात यूपीआयद्वारे १२ अब्जांहून अधिक व्यवहार झाले असून या व्यवहारांचे एकूण मूल्य सुमारे १८ ते २० लाख कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचले आहे. सरासरी दररोज जवळपास ४० कोटी व्यवहार यूपीआयच्या माध्यमातून होत असून ही संख्या सातत्याने वाढताना दिसत आहे.
हे ही वाचा:
भारत आणि मलेशियामध्ये अनेक महत्त्वाच्या सामंजस्य करारांवर स्वाक्षऱ्या

गाझियाबाद तीन बहिणींचा मृत्यू: वडिलांच्या २०१५ च्या लिव्ह- इन पार्टनरने केली होती आत्महत्या

यूपीआयच्या वाढत्या लोकप्रियतेमागे त्याची सुलभ प्रक्रिया, वेगवान व्यवहार आणि सुरक्षितता ही प्रमुख कारणे मानली जात आहेत. बँक खाते, डेबिट कार्ड किंवा रोख रक्कम जवळ नसतानाही केवळ मोबाईल फोनच्या मदतीने काही सेकंदांत पैसे पाठवणे किंवा स्वीकारणे शक्य झाले आहे. QR कोड स्कॅन करणे किंवा मोबाईल क्रमांक अथवा यूपीआय आयडी टाकणे एवढाच सोपा टप्पा असल्याने सर्वसामान्य नागरिकांपासून ते लहान व्यावसायिकांपर्यंत यूपीआयचा स्वीकार मोठ्या प्रमाणावर झाला आहे. सध्या देशभरात ३५ कोटींपेक्षा अधिक वापरकर्ते आणि ६ कोटींहून अधिक व्यापारी यूपीआय नेटवर्कशी जोडले गेले आहेत.

ग्रामीण भागातही यूपीआयचा प्रसार लक्षणीयरीत्या वाढला आहे. बँकिंग सुविधा मर्यादित असलेल्या भागात डिजिटल पेमेंटमुळे व्यवहार अधिक पारदर्शक झाले आहेत. सरकारी योजना, अनुदान, पगार, पेन्शन यांसारख्या रकमा थेट खात्यात जमा होण्यास यूपीआयने मोठी मदत केली आहे. त्यामुळे रोख व्यवहारांवरील अवलंबित्व कमी होत असून डिजिटल समावेशनाला चालना मिळत आहे. व्यापाऱ्यांसाठीही यूपीआय हे कमी खर्चिक आणि विश्वासार्ह साधन ठरत आहे. कोणत्याही महागड्या मशीनची गरज नसणे, कमी किंवा शून्य शुल्क आणि तत्काळ सेटलमेंट यामुळे लहान दुकानदारही सहजपणे डिजिटल व्यवहार स्वीकारत आहेत.

फसवणूक रोखण्यासाठी दोन-स्तरीय प्रमाणीकरण, रिअल-टाइम अलर्ट्स आणि व्यवहाराची त्वरित माहिती मिळणे यांसारख्या सुरक्षा उपायांमुळे ग्राहकांचा विश्वास अधिक बळकट झाला आहे. नॅशनल पेमेंट्स कॉरपोरेशन ऑफ इंडियाच्या माध्यमातून विकसित झालेल्या यूपीआयला आता आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही ओळख मिळत असून काही देशांमध्ये क्रॉस-बॉर्डर व्यवहारांची सुरुवात झाली आहे. एकूणच, वाढते व्यवहार, वाढता विश्वास आणि व्यापक स्वीकार यामुळे भारत कॅशलेस अर्थव्यवस्थेकडे वेगाने वाटचाल करत असून यूपीआयने डिजिटल पेमेंटच्या क्षेत्रात भारताला जागतिक पातळीवर अग्रस्थानी नेल्याचे स्पष्ट होत आहे.