१८ जुलै २०२६ हा दिवस भारताच्या अवकाश इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी नोंदला गेला. स्कायरूट एरोस्पेसच्या ‘विक्रम-१’ या रॉकेटने भारताच्या पहिल्या खासगी ऑर्बिटल रॉकेटचे यशस्वी प्रक्षेपण करत इतिहास रचला. हे यश केवळ एका रॉकेटच्या उड्डाणापुरते मर्यादित नसून, भारताच्या खासगी स्पेस उद्योगाच्या नव्या पर्वाची सुरुवात ठरले आहे. अनेक दशकांपासून इस्रोने चांद्रयान, मंगळयान, आदित्य-एल१ आणि पीएसएलव्हीसारख्या मोहिमांद्वारे भारताला जागतिक स्तरावर विश्वासार्ह स्पेस पॉवर म्हणून ओळख मिळवून दिली. आता त्याच प्रवासात खासगी उद्योग, स्टार्टअप्स आणि जागतिक गुंतवणूकदारही मोठ्या प्रमाणावर सहभागी होत आहेत.
या परिवर्तनाची पायाभरणी २०२० मध्ये झाली, जेव्हा केंद्र सरकारने भारताचे स्पेस क्षेत्र खासगी उद्योगांसाठी खुले करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. त्यानंतर IN-SPACe आणि NSIL सारख्या संस्थांमुळे खासगी कंपन्यांना इस्रोच्या सुविधा, तांत्रिक मार्गदर्शन आणि व्यावसायिक सहकार्य उपलब्ध झाले. याच धोरणाचा फायदा घेत स्कायरूट एरोस्पेस, अग्निकुल, पिक्सेल, ध्रुव स्पेस, बेलॅट्रिक्स आणि डिगंतरा यांसारख्या स्टार्टअप्सनी वेगाने प्रगती केली. स्कायरूटने २०२२ मध्ये ‘विक्रम-एस’ या सब-ऑर्बिटल रॉकेटचे यशस्वी प्रक्षेपण केले होते आणि आता ‘विक्रम-१’च्या यशामुळे भारताच्या खासगी स्पेस उद्योगाला जागतिक नकाशावर ठळक स्थान मिळाले आहे.
हे ही वाचा:
एसआयआरमध्ये उघड झाले मालेगावचे धक्कादायक वास्तव
वांगचुक यांचा रुग्णालयातून संदेश, २० जुलैला दुसरा स्वातंत्र्य लढा
वांगचुक प्रकरण गेले न्यायालयात; पत्नीचा दावा
२० जुलैला उपोषण थांबणार! सुरू होणार संसदेतला गोंधळ
स्पेस उद्योगाचा विस्तार म्हणजे केवळ रॉकेट प्रक्षेपण नव्हे. उपग्रह सेवा, दूरसंचार, संरक्षण, कृषी, हवामान अंदाज, डिजिटल पेमेंट, नेव्हिगेशन, डेटा अॅनालिटिक्स आणि उपग्रह इंटरनेट यांसारख्या अनेक क्षेत्रांचा पाया अवकाश तंत्रज्ञानावर उभा आहे. त्यामुळे प्रत्येक यशस्वी प्रक्षेपणासोबत उद्योग, गुंतवणूक आणि रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण होतात. कमी खर्चातील तंत्रज्ञान, इस्रोचा अनुभव आणि कुशल वैज्ञानिक या तीन मोठ्या ताकदीच्या जोरावर भारत जागतिक व्यावसायिक प्रक्षेपण बाजारात मोठा खेळाडू बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे.
मात्र या यशासोबत काही गंभीर प्रश्नही समोर आले आहेत. खासगी स्पेस उद्योग झपाट्याने वाढत असताना इस्रोमधील अनुभवी वैज्ञानिक अधिक वेतन, आधुनिक संशोधन सुविधा, स्टॉक ऑप्शन्स आणि जागतिक संधींच्या आकर्षणामुळे खासगी कंपन्यांकडे वळत आहेत. काही अहवालांनुसार, गेल्या काही महिन्यांत शंभराहून अधिक वैज्ञानिकांनी राजीनामे दिले किंवा स्वेच्छानिवृत्ती स्वीकारली आहे. त्यातील काही जण गगनयान आणि प्रगत प्रक्षेपण तंत्रज्ञानाशी संबंधित महत्त्वाच्या प्रकल्पांवर कार्यरत होते. मात्र इस्रोने गगनयानसह सर्व प्रमुख मोहिमा नियोजनानुसार सुरू असल्याचे स्पष्ट केले आहे. सरकारनेही अनुभवी मनुष्यबळ टिकवण्यावर भर देत वैज्ञानिकांचे राजीनामे राष्ट्रीय हित लक्षात घेऊन विचारात घेण्याचे निर्देश दिले आहेत.
जगभरातील स्पेस इकोसिस्टमचा विचार केला तर सरकारी संस्था आणि खासगी उद्योग यांची भागीदारी हा यशाचा मुख्य आधार ठरतो. अमेरिकेत नासा मूलभूत संशोधन आणि मानवयुक्त मोहिमांवर लक्ष केंद्रित करते, तर SpaceX आणि इतर खासगी कंपन्या व्यावसायिक प्रक्षेपणाची जबाबदारी सांभाळतात. भारतालाही याच दिशेने वाटचाल करावी लागणार आहे. इस्रोने संशोधन, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि दीर्घकालीन मोहिमांवर लक्ष केंद्रित करावे, तर खासगी उद्योगांनी व्यावसायिक सेवा, उत्पादन आणि जागतिक बाजारपेठेतील विस्ताराची जबाबदारी घ्यावी.
स्पेस उद्योगाचा परिणाम केवळ अवकाश क्षेत्रापुरता मर्यादित राहत नाही. कार्बन कॉम्पोझिट, सेमीकंडक्टर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, इलेक्ट्रॉनिक्स, सायबर सुरक्षा, थ्री-डी प्रिंटिंग, प्रिसिजन इंजिनिअरिंग आणि प्रगत उत्पादन क्षेत्रालाही याचा मोठा फायदा होतो. पुढील दशकात लाखो उच्च-कौशल्य रोजगार निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. त्याचबरोबर ‘मेक इन इंडिया’ला चालना मिळून रॉकेटचे भाग, उपग्रहांचे घटक आणि प्रगत इलेक्ट्रॉनिक प्रणालींचे स्वदेशी उत्पादन वाढल्यास आयात कमी होऊन निर्यातीला मोठी गती मिळू शकते.
गुंतवणूकदारांसाठीही स्पेस उद्योग हा दीर्घकालीन संधीचा विषय ठरत आहे. स्कायरूट एरोस्पेस अद्याप शेअर बाजारात सूचीबद्ध नसली, तरी संरक्षण, एरोस्पेस, इलेक्ट्रॉनिक्स, उपग्रह घटक निर्मिती आणि प्रगत अभियांत्रिकी क्षेत्रातील भारतीय कंपन्यांना या वाढीचा अप्रत्यक्ष लाभ मिळण्याची शक्यता आहे. अर्थात, हा दीर्घकालीन गुंतवणुकीचा विषय असल्याने संयम आणि तांत्रिक समज आवश्यक राहणार आहे.
‘विक्रम-१’चे यश हे केवळ एका रॉकेटच्या प्रक्षेपणाचे यश नाही, तर भारताच्या बदलत्या विचारसरणीचे, नव्या धोरणांचे आणि खासगी उद्योगांवरील वाढत्या विश्वासाचे प्रतीक आहे. सरकारची दूरदृष्टी, इस्रोचा अनुभव आणि खासगी उद्योगांची गती यांचा योग्य समन्वय साधता आला, तर भारत पुढील दशकात जागतिक स्पेस मार्केटमध्ये महत्त्वाचा वाटा मिळवू शकतो. त्याचा थेट फायदा उद्योग, रोजगार, निर्यात, गुंतवणूक आणि देशाच्या अर्थव्यवस्थेला होईल. ‘विक्रम-१’ने केवळ अवकाशात झेप घेतलेली नाही, तर भारताच्या आर्थिक, औद्योगिक आणि तांत्रिक भविष्यासाठी नव्या युगाची दमदार सुरुवात केली आहे.