होणार तीर्थक्षेत्रांचा कायापालट, मिळणार संस्कृतीला नवी ओळख

मंदिर परिसरातील १५० स्थानिक कुटुंबांचे या हेरिटेज वाडीत पुनर्वसन केले जात आहे, जिथे त्यांना आधुनिक सुविधांनी युक्त घरे आणि व्यापारासाठी सुसज्ज दुकाने दिली जातील. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी आणि दिव्यांगांसाठी संपूर्ण परिसरात इलेक्ट्रिक वाहनांची (ई-व्हीकल्स) व्यवस्था केली जात आहे.

अक्कलकोट : महाक्षमतेचे महाप्रसाद केंद्र

स्वामी समर्थ महाराजांची कर्मभूमी असलेले सोलापूर जिल्ह्यातील अक्कलकोट हे केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे, तर देशातील कोट्यवधी भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. अक्कलकोट वटवृक्ष स्वामी समर्थ महाराज देवस्थान आणि मुख्य मंदिर प्रशासनाच्या वतीने भाविकांच्या अन्नदानाचा संकल्प पूर्ण करण्यासाठी अवाढव्य ‘महाप्रसाद गृहाचे’ बांधकाम पूर्णत्वाकडे जात आहे. हे केंद्र आधुनिक अन्नछत्र प्रणालीचे जागतिक मॉडेल म्हणून उदयास येत आहे. या नूतन इमारतीत एक लाख भाविक महाप्रसादाचा लाभ घेऊ शकतील.

मंदिरे मूळ ऐतिहासिक स्वरूपात

महाराष्ट्र सरकारने सांस्कृतिक वारसा जतन करण्यासाठी पाच हजार कोटी रुपयांची भव्य ‘हेरिटेज संवर्धन आणि तीर्थक्षेत्र विकास योजना’ लागू केली आहे. सांस्कृतिक कार्य खात्याच्या या योजनेचा मुख्य उद्देश मंदिरांना त्यांचे मूळ ऐतिहासिक स्वरूप मिळवून देणे हा आहे.

बऱ्याच वर्षांपासून अनेक प्राचीन मंदिरांवर सिमेंटचे गिलावे, चुकीचे रंगकाम किंवा अनधिकृत बांधकामे झाली होती. या योजनेतून मंदिरांचे मूळ स्वरूप पूर्ववत केले जात आहे. आधुनिक सिमेंट आणि रसायने हटवून पुरातन दगडी बांधकाम, हेमाडपंती शैली आणि कोरीव काम उजेडात आणले जात आहे. महाराष्ट्रात जवळपास १,८०० जुन्या बारवा (विहिरी) आहेत. त्यांचा गाळ काढून, त्यांची डागडुजी करून त्या केवळ पाण्याचे स्रोत म्हणून नव्हे, तर पर्यटन स्थळ म्हणून विकसित होत आहेत. राज्यातील ६० राज्य संरक्षित किल्ले आणि ३५० अप्रसिद्ध किल्ल्यांच्या तटबंदीची दुरुस्ती केली जात आहे.

प्रमुख ७ धार्मिक स्थळांचा महाकॉरिडॉर

या योजनेत सात प्रमुख शक्तिपीठे आणि मंदिरांचा कायापालट केला जात आहे:

शैव क्षेत्र आणि ज्योतिर्लिंगांचे जाळे

महाराष्ट्रात पाच ज्योतिर्लिंगे आहेत. केंद्र सरकारच्या ‘प्रसाद’ (PRASHAD) योजनेच्या आणि राज्याच्या निधीच्या समन्वयाने या पाचही ज्योतिर्लिंगांना जोडणारा ‘ज्योतिर्लिंग कॉरिडॉर’ विकसित होत आहे…

परळी वैजनाथ (बीड) : मंदिराच्या परिसराचा विस्तार करून आतले रस्ते रुंद केले जात आहेत.

औंढा नागनाथ (हिंगोली) : हे मंदिर महाभारतकालीन मानले जाते. येथील दगडी कोरीव कामाचे आणि मंदिराच्या पायाचे भूगर्भीय संवर्धन केले जात आहे.

घृष्णेश्वर (छत्रपती संभाजीनगर) : वेरूळ लेण्यांच्या जवळच्या या मंदिराच्या परिसरात पार्किंग, भक्तनिवास आणि गार्डन कॉरिडॉरचे काम सुरू आहे.

भीमाशंकर आणि त्र्यंबकेश्वर : हे दोन प्रमुख केंद्रबिंदू ठरले आहेत, कारण यांचा थेट संबंध निसर्ग संवर्धन आणि कुंभमेळ्याशी येतो.

नाशिक सिंहस्थ कुंभमेळा २०२७

सन २०२७ मध्ये म्हणजे पुढच्याच वर्षी होणाऱ्या नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थ कुंभमेळ्यासाठी महाराष्ट्र प्रशासनाने आत्तापासूनच आपली ९० टक्क्यांपेक्षा जास्त कामे पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे.

कुंभमेळ्याचे नियोजन आणि पायाभूत सुविधा

‘नमामि गोदा’ प्रकल्पात गोदावरी आणि रामकुंड परिसराचे पाणी शुद्ध ठेवण्यासाठी विशेष सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प होत आहेत. नदीच्या घाटांचे रुंदीकरण आणि डागडुजी केली जात आहे. देशभरातून येणाऱ्या १० शैव आणि वैष्णव अखाड्यांच्या साधूंसाठी नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथे शेकडो एकर जागेवर अत्याधुनिक ‘साधू ग्राम’ वसवले जात आहे, जिथे वीज, पाणी आणि आरोग्याची २४ तास मोफत सुविधा असेल.

गर्दी नियंत्रणासाठी एआय कॅमेरे, ड्रोन मॉनिटरिंग आणि भाविकांसाठी विशेष मोबाईल ॲप्स विकसित होत आहेत. ज्याच्या माध्यमातून दर्शनाची वेळ आणि पार्किंगची जागा आधी आरक्षित करता येईल.

महाराष्ट्रातील मंदिरांचा विकास

महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक संरचनेत बहुजन, दलित, आदिवासी आणि विमुक्त जातींच्या संतांचे आणि श्रद्धास्थानांचे मोठे योगदान आहे. त्यामुळेच, राज्य सरकारने ‘सामाजिक न्याय व विशेष साह्य विभाग’ आणि इतर खात्यांच्या माध्यमातून मागासवर्गीय, बहुजन आणि वंचित घटकांशी संबंधित अशा अनेक देवस्थानांसाठी अनेक कोटींचा निधी दिला आहे.

समाजातील विविध घटकांच्या देवस्थानांसाठी…

पोहरादेवी विकास आराखडा (वाशीम – बंजारा समाज) : बंजारा समाजाची काशी मानल्या जाणाऱ्या पोहरादेवी आणि उमरी गडाच्या विकासासाठी ₹७०० कोटींपेक्षा जास्त निधी मंजूर झाला आहे.

जेजुरी गड विकास आराखडा (पुणे – धनगर व बहुजन समाज): मार्तंड देवस्थान जेजुरीच्या ऐतिहासिक संवर्धनासाठी ₹३४९.४५ कोटींचा भव्य आराखडा मंजूर असून कामे अंतिम टप्प्यात आहेत.

भगवानगड (अहमदनगर/बीड – वंजारी समाज) : संत भगवानबाबा यांच्या तपोभूमीच्या विकासासाठी आणि भाविक सुविधांसाठी ₹५० कोटींची विशेष तरतूद करण्यात आली आहे. २. अनुसूचित जाती आणि नवबौद्ध घटक :

चोखामेळा महाराज तीर्थक्षेत्र विकास (मंगळवेढा) : दलित संत शिरोमणी चोखामेळा यांच्या स्मृती प्रीत्यर्थ मंगळवेढा येथील स्मारकासाठी आणि मंदिरासाठी ₹५० कोटींपेक्षा जास्त निधी वितरित झाला आहे.

दीक्षाभूमी (नागपूर) आणि चैत्यभूमी (मुंबई) : बौद्ध समाजाची ही प्रमुख श्रद्धास्थाने असून दीक्षाभूमीच्या जागतिक दर्जाच्या विस्तारासाठी शासनाने ₹२०० कोटींपेक्षा अधिक निधी मंजूर करून कामे सुरू केली आहेत.

समाजमंदिरे व सांस्कृतिक केंद्र : ग्रामीण भागातील अनुसूचित जाती वस्त्यांमध्ये स्थानिक समाजमंदिरे आणि सांस्कृतिक केंद्रांच्या बांधकामासाठी व दुरुस्तीसाठी लोकसंख्येच्या निकषानुसार ₹४ लाख ते ₹४० लाखांपर्यंतचे थेट अनुदान दिले जाते.

वेद पाठशाळा आणि ‘महर्षी सांदीपनी राष्ट्रीय वेद विद्या प्रतिष्ठान’ (MSRVVP)

उज्जैन येथील केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयाच्या अंतर्गत येणाऱ्या ‘महर्षी सांदीपनी राष्ट्रीय वेद विद्या प्रतिष्ठान’ द्वारे देशभरातील ४५० पेक्षा जास्त वेद पाठशाळा आणि ‘गुरू-शिष्य परंपरा’ केंद्रांना थेट अनुदान दिले जाते. पाच राज्यांमध्ये नवीन राष्ट्रीय आदर्श वेद विद्यालये सुरू झाली आहेत. शिक्षण खात्याने या उपक्रमांसाठी ₹५० कोटींपेक्षा जास्त वार्षिक आर्थिक साह्य दिले आहे. यातून शिक्षकांचे मानधन आणि विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती दिली जाते.