भारतीय घरांमध्ये दही हा रोजच्या आहाराचा अविभाज्य भाग मानला जातो. मात्र, अनेकांना दही (Curd) आणि योगर्ट (Yogurt) हे एकच पदार्थ असल्याचे वाटते. प्रत्यक्षात हे दोन्ही पदार्थ दुधापासून तयार होत असले तरी त्यांची निर्मिती प्रक्रिया, वापरले जाणारे बॅक्टेरिया आणि शरीरावर होणारा परिणाम यामध्ये महत्त्वाचे फरक आहेत. विशेषतः पचनसंस्था, आतड्यांचे आरोग्य (Gut Health) आणि प्रोबायोटिक गुणधर्मांच्या दृष्टीने या दोन्ही पदार्थांकडे वेगळ्या नजरेने पाहिले जाते.
दही म्हणजे नेमके काय?
दही तयार करण्यासाठी कोमट दुधामध्ये आधीच्या दह्याचा थोडा भाग मिसळला जातो. या दह्यामध्ये असलेले नैसर्गिक बॅक्टेरिया दुधाचे आंबवण (Fermentation) करतात आणि काही तासांत दही तयार होते. भारतातील बहुतांश घरांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने दही बनवले जाते. मात्र, प्रत्येक वेळी वापरल्या जाणाऱ्या बॅक्टेरियांचे प्रकार आणि त्यांचे प्रमाण वेगळे असू शकते. त्यामुळे दह्याची चव, घट्टपणा आणि पौष्टिक गुणधर्मही बदलू शकतात.
योगर्ट कसे वेगळे आहे?
योगर्ट तयार करताना विशिष्ट आणि नियंत्रित बॅक्टेरियल स्ट्रेन्सचा वापर केला जातो. त्यामध्ये प्रामुख्याने: Lactobacillus bulgaricus, Streptococcus thermophilus या बॅक्टेरियांचा समावेश असतो. यामुळे योगर्टची निर्मिती अधिक नियंत्रित पद्धतीने होते. त्याची चव, टेक्स्चर आणि पोषणमूल्ये तुलनेने एकसारखी राहतात.
फरक का महत्त्वाचा आहे?
तज्ज्ञांच्या मते, वेगवेगळ्या प्रकारचे बॅक्टेरिया शरीरावर वेगवेगळा परिणाम करू शकतात. याचा परिणाम पुढील बाबींवर होऊ शकतो:
- पचनक्रिया
- आतड्यांमधील चांगल्या जिवाणूंचे संतुलन
- अन्नाचे शोषण
- चव आणि टेक्स्चर
- प्रोबायोटिक गुणधर्म
यामुळे दही आणि योगर्ट यांचे आरोग्यदायी फायदे पूर्णपणे सारखे असतीलच असे नाही.
दही विरुद्ध योगर्ट : मुख्य फरक
- दही-
पारंपरिक पद्धतीने तयार होते
घरगुती स्वरूपात सामान्य
टेक्स्चर थोडे सैल असू शकते
बॅक्टेरियांचे प्रकार बदलू शकतात
चव प्रत्येक वेळी वेगळी असू शकते
- योगर्ट-
विशिष्ट बॅक्टेरियांनी तयार केले जाते
औद्योगिक आणि नियंत्रित उत्पादन
अधिक क्रीमी आणि मऊ
निश्चित बॅक्टेरियल स्ट्रेन्स
चव आणि गुणवत्ता अधिक सुसंगत
प्रत्येक योगर्ट आरोग्यदायीच असेल असे नाही
आरोग्यासाठी योगर्ट फायदेशीर मानले जात असले तरी बाजारात उपलब्ध असलेल्या सर्व प्रकारच्या योगर्टबाबत सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.
अनेक फ्लेवर्ड योगर्टमध्ये पुढील घटक आढळू शकतात:
- अतिरिक्त साखर
- कृत्रिम फ्लेवर्स
- रंगद्रव्ये
- संरक्षक (Preservatives)
यामुळे काही योगर्टचे कॅलरी प्रमाण वाढू शकते आणि अपेक्षित आरोग्यदायी फायदे कमी होऊ शकतात.
खरेदी करताना काय तपासावे?
तज्ज्ञ पुढील गोष्टी तपासण्याचा सल्ला देतात:
- Live Cultures किंवा Probiotic Cultures नमूद आहे का?
- साखरेचे प्रमाण किती आहे?
- कृत्रिम फ्लेवर्स किंवा रंग वापरले आहेत का?
- प्रथिने (Protein) आणि कॅल्शियमचे प्रमाण किती आहे?
हे ही वाचा:
७ तास, ३०० पर्यटक; बंद पडलेल्या गुलमर्ग रोपवेसाठी कशी राबवली बचाव मोहीम?
गुलमर्गमधील गोंडोला केबल कारसेवा अचानक पडली बंद आणि…
बंदी घातलेल्या जमात-ए-इस्लामीशी संबंधित दहशतवादी निधी प्रकरणात छापेमारी
एआयएडीएमकेच्या तीन आमदारांचा राजीनामा; टीव्हीके पक्षात केला प्रवेश
निष्कर्ष
दही आणि योगर्ट हे दोन्ही पौष्टिक आणि आरोग्यदायी पदार्थ असले तरी ते पूर्णपणे सारखे नाहीत. दही हे पारंपरिक आणि घरगुती स्वरूपाचे आंबवलेले दुग्धजन्य पदार्थ आहे, तर योगर्ट विशिष्ट बॅक्टेरियांच्या मदतीने नियंत्रित पद्धतीने तयार केले जाते. योग्य प्रकार निवडताना त्यातील घटक, साखरेचे प्रमाण आणि प्रोबायोटिक गुणधर्म यांची माहिती घेणे महत्त्वाचे ठरते. तज्ज्ञांच्या मते, संतुलित आहाराचा भाग म्हणून साखरमुक्त दही किंवा नैसर्गिक योगर्ट यांचा समावेश केल्यास पचनसंस्था आणि आतड्यांच्या आरोग्यासाठी चांगला फायदा होऊ शकतो.