लोक अनेकदा मूड स्विंग्सला मनाशी जोडतात. मन म्हणजे जणू हृदय आणि मेंदू यांचं मिश्रण. पण काही वैज्ञानिक संशोधन सांगतं की मूडचं नातं फक्त मेंदूशी नाही, तर आपल्या पचनतंत्राशीही आहे. लक्षपूर्वक पाहिलं तर जाणवेल की जेव्हा आपण तणावाखाली असतो किंवा मूड अचानक बदलतो, तेव्हा पोटही अस्वस्थ होतं. म्हणजेच मूडचा संबंध थेट ‘मेंदू’शी नव्हे तर ‘आतड्यांमध्ये’ दडलेल्या जगाशी आहे.
विज्ञानानं आता हे गूढ उलगडलं आहे की आपली आतडी ही केवळ अन्न पचवण्याचं केंद्र नसून, ती एक गुंतागुंतीची आणि बुद्धिमान प्रणाली आहे, जी वैज्ञानिक “सेकंड ब्रेन” म्हणून ओळखतात. आणि या “दुसऱ्या मेंदू”चं नियंत्रण असतं आपल्या मायक्रोबायोमकडे म्हणजे आतड्यांमध्ये राहणाऱ्या लाखो-कोट्यवधी सूक्ष्मजीवांच्या त्या अदृश्य जगाकडे, जे आपल्या आरोग्यापासून मूड आणि रोगप्रतिकारक शक्तीपर्यंत सर्वकाही ठरवतात.
हेही वाचा..
राजद आणि काँग्रेस एकमेकाला खाली खेचण्यात व्यस्त
बनावट बॉम्ब धमकी ईमेल प्रकरणात पोलिसांना यश
सोलर फोटोव्होल्टाइक मॉड्यूल उत्पादन क्षमता वाढणार
आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवाचे बुकिंग सुरु
वैज्ञानिकांच्या मते, मानवाच्या शरीरात जितक्या पेशी आहेत त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्मजीव आपल्यात राहतात. त्यातील बहुतांश जीव आतड्यांमध्ये असतात आणि ते पचन, पोषणशोषण आणि रोगप्रतिकारक शक्तीवर नियंत्रण ठेवतात. अलीकडच्या संशोधनांनं हेही दाखवलं आहे की आतड्यांतील हा मायक्रोबायोम सतत मेंदूसोबत संवाद साधतो. या संवादाला “गट-ब्रेन अॅक्सिस” म्हणतात. म्हणजे आतडी आणि मेंदू यांच्यातील जैविक पूल.
२०२२ मध्ये नेचर मायक्रोबायोलॉजीमध्ये प्रकाशित संशोधनानुसार, काही विशिष्ट प्रकारचे बॅक्टेरिया सेरोटोनिन आणि डोपामिन सारख्या न्यूरोट्रान्समीटरच्या पातळीवर प्रभाव टाकतात. हेच ते रसायन आहेत जे आपल्या मूड, झोप आणि भावनांचं नियमन करतात. याचा अर्थ असा की असंतुलित मायक्रोबायोम थेट डिप्रेशन, चिंता (ॲन्झायटी) आणि थकवा यांसारख्या स्थितींना कारणीभूत ठरू शकतो. त्यामुळे अनेक मानसिक आरोग्यतज्ज्ञ आता याला “मूडचं गुप्त इंजिन” म्हणू लागले आहेत.
रोगप्रतिकारक शक्तीवर याचा परिणाम आणखी खोलवर आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) आकडेवारीनुसार, शरीरातील सुमारे ७० टक्के रोगप्रतिकारक शक्तीचं केंद्र आतड्यांमध्येच असतं. मायक्रोबायोम ठरवतो की कोणते घटक धोकादायक आहेत आणि कोणते सुरक्षित. त्यामुळे ज्यांच्या आतड्यांची तब्येत वारंवार अँटिबायोटिक्सचा वापर, जास्त प्रमाणात प्रोसेस्ड फूड खाणं किंवा झोपेची कमतरता यामुळे बिघडते, त्यांना संसर्ग आणि सूज (inflammation) यांसारख्या समस्या अधिक होतात.
संतुलित मायक्रोबायोम राखण्यासाठी पोषणशास्त्र आता प्रोबायोटिक्स आणि प्रीबायोटिक्सवर भर देत आहे. दही, ताक, फर्मेंटेड फूड (उदा. इडली, डोसा), केळी, ओट्स आणि हिरव्या भाज्या आतड्यांतील चांगल्या बॅक्टेरियांना बळकट करतात; तर ताण, फास्ट फूड आणि अनियमित जीवनशैली त्यांना कमकुवत करतात. आतड्यांतील हा “सेकंड ब्रेन” दररोज आपल्याला आठवण करून देतो की मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य वेगळं करता येत नाही. म्हणूनच पुढच्या वेळी मन बेचैन होईल किंवा शरीर थकल्यासारखं वाटेल, तेव्हा फक्त मेंदूचं नाही तर पोटाचंही ऐका, कारण कधी कधी मूडचं उत्तर मनात नसून, आतड्यांमध्ये दडलेलं असतं.
