मान्सूनची वाटचाल ठप्प! एल निनोच नव्हे, ‘हे’ घटकही रोखतायत पावसाचा मार्ग

देशभरातील शेतकरी, हवामानतज्ज्ञ आणि सामान्य नागरिक मान्सूनच्या पुढील वाटचालीकडे लक्ष ठेवून असताना यंदाचा नैऋत्य मान्सून अभूतपूर्वरीत्या मंदावल्याचे दिसत आहे. केरळमध्ये प्रवेश केल्यानंतर सुरुवातीला वेगाने आगेकूच करणारा मान्सून जूनच्या मध्यात अचानक थांबला. विशेष म्हणजे, या स्थितीसाठी केवळ एल निनो जबाबदार नसून अनेक जागतिक आणि प्रादेशिक हवामान घटक एकत्रितपणे परिणाम करत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

कोरड्या हवेची भिंत ठरतेय अडथळा

भारतीय भूभागाच्या अंतर्गत भागात मोठ्या प्रमाणावर कोरडी हवा पसरली आहे. ही हवा समुद्रातून येणाऱ्या आर्द्र मान्सूनी वाऱ्यांसमोर भिंतीसारखी उभी राहिली असून त्यामुळे पावसाचे ढग मध्य आणि उत्तर भारतात पुढे सरकू शकत नाहीत. परिणामी महाराष्ट्र, विदर्भ, मध्य प्रदेश आणि उत्तर भारतातील अनेक भागांमध्ये पावसाची प्रतीक्षा लांबली आहे.

एल निनोचा वाढता प्रभाव

प्रशांत महासागरात विकसित होत असलेल्या एल निनोमुळे भारतीय मान्सूनवर दबाव वाढत आहे. एल निनोच्या काळात वातावरणातील हवेची हालचाल बदलते, त्यामुळे भारतावर ढगनिर्मितीसाठी आवश्यक असलेली उर्ध्वगामी हवा कमी होते. परिणामी पाऊस कमी होण्याची शक्यता वाढते. भारतीय हवामान विभागानेही यंदा देशात सरासरीपेक्षा कमी, म्हणजे सुमारे ९० टक्के पाऊस पडण्याचा अंदाज व्यक्त केला आहे.

पश्चिमी विक्षोभांचाही परिणाम

भूमध्य समुद्राकडून येणारे पश्चिमी विक्षोभ (Western Disturbances) यंदा वारंवार सक्रिय होत आहेत. या प्रणालींमुळे उत्तर भारतातील वातावरणीय रचना बदलते आणि मान्सूनच्या नैसर्गिक प्रवासात व्यत्यय येतो. त्यामुळे मध्य आणि उत्तर भारतात पावसाची गती मंदावली आहे.

हिंदी महासागरातील परिस्थितीही अनुकूल नाही

सामान्यतः सकारात्मक इंडियन ओशन डायपोल (IOD) एल निनोचा परिणाम काही प्रमाणात कमी करू शकतो. मात्र यंदा IOD तटस्थ अवस्थेत राहण्याचा अंदाज आहे. त्यामुळे एल निनोला विरोध करणारी कोणतीही मजबूत हवामान यंत्रणा सध्या सक्रिय नाही.

विदर्भासह अनेक भागांमध्ये उष्णतेची लाट

मान्सून थांबल्यामुळे विदर्भासह मध्य भारतातील अनेक भागांमध्ये तापमान पुन्हा ४० अंश सेल्सिअसच्या पुढे गेले आहे. अनेक जिल्ह्यांमध्ये जून महिन्यातील पावसात मोठी तूट नोंदवण्यात आली असून शेतकऱ्यांना पेरणी पुढे ढकलावी लागत आहे. हवामान विभागाने काही भागांसाठी उष्णतेच्या लाटेचाही इशारा दिला आहे.

हे ही वाचा:

“प्रत्येक संकटावर लष्करी कारवाई हाच उपाय नसतो”

पश्चिम बंगालमध्ये CBIची मोठी कारवाई

मॉस्कोच्या तेल शुद्धीकरण प्रकल्पावर युक्रेनचा हल्ला

वेगवान गोलंदाज ते फिरकीचा बादशाह

अटलांटिक महासागराचाही नवा संबंध

अलीकडील संशोधनानुसार उत्तर अटलांटिक महासागरातील ‘कोल्ड ब्लॉब’ नावाचा थंड पाण्याचा पट्टा देखील भारतीय मान्सूनच्या स्वरूपावर परिणाम करत आहे. या बदलामुळे वातावरणातील जेट प्रवाह आणि दाब प्रणाली बदलत असून काही भागांत अतिवृष्टी तर काही भागांत दुष्काळसदृश स्थिती निर्माण होण्याचा धोका वाढत आहे.

पुढे काय?

हवामान तज्ज्ञांच्या मते, जूनच्या अखेरीस मान्सून पुन्हा सक्रिय होण्याची शक्यता आहे. मात्र एल निनोची तीव्रता वाढल्यास जुलै-ऑगस्टमधील पावसावरही परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे यंदाचा मान्सून केवळ एल निनो नव्हे, तर कोरडी हवा, पश्चिमी विक्षोभ, तटस्थ IOD आणि जागतिक महासागरीय बदल यांच्या संयुक्त प्रभावाखाली असल्याचे स्पष्ट होत आहे.