सर्वोच्च न्यायालयाने मतदार याद्यांच्या विशेष सखोल आढावा (एसआयआर) घेण्याच्या भारतीय निवडणूक आयोगाच्या अधिकाराला कायम ठेवले आहे. “एसआयआरद्वारे साध्य करावयाचा उद्देश मुक्त आणि निष्पक्ष निवडणुकांच्या घटनात्मक ध्येयाशी थेट संबंधित आहे, याबाबत आम्ही पूर्णपणे समाधानी आहोत,” असे न्यायालयाने आपल्या निकालात म्हटले. सर्वोच्च न्यायालयाच्या या निर्णयामुळे एसआयआर योजनेबाबत आक्षेप घेणाऱ्या विरोधकांचे सगळे दावे फोल ठरले आहेत.
हा निर्णय बिहारमध्ये २०२५ मध्ये आणि यावर्षीच्या सुरुवातीला पश्चिम बंगालमध्ये करण्यात आलेल्या निवडणूक आयोगाच्या एसआयआर प्रक्रियेच्या वैधतेला आव्हान देणाऱ्या याचिकांच्या समूहावर देण्यात आला. याचिकांमध्ये असा दावा करण्यात आला होता की, बिहारमध्ये ज्या पद्धतीने एसआयआर राबवण्यात आले, त्या प्रकारची व्यापक प्रक्रिया पार पाडण्याचा कायदेशीर आणि घटनात्मक अधिकार निवडणूक आयोगाकडे नाही. तसेच मतदार वगळले जाण्याची शक्यता आणि निवडणूक आयोगाच्या अधिकारक्षेत्राबाबतही चिंता व्यक्त करण्यात आली होती.
सर्वोच्च न्यायालयाने असेही नमूद केले की, बिहारमधील एसआयआर प्रक्रिया मुक्त आणि निष्पक्ष निवडणुकांच्या घटनात्मक जबाबदारीला बाधा आणत नाही. न्यायालयाने निरीक्षण नोंदवले की, या प्रक्रियेत अनेक पर्याय उपलब्ध करून देण्यात आले होते, ती प्रमाणबद्धतेच्या तत्त्वांना पूरक होती आणि त्यात पुरेशा संरक्षणात्मक उपाययोजना होत्या. मतदार याद्या अचूक ठेवण्याच्या वैध उद्देशावर ही प्रक्रिया आधारित असल्याचे न्यायालयाने मान्य केले आणि तिला कायदेशीरदृष्ट्या ग्राह्य धरले.
एसआयआरमुळे घटनात्मक अधिकार कमी होत नाहीत
सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटले की, एसआयआर प्रक्रिया कायदेशीरदृष्ट्या वैध आहे आणि ती निवडणूक आयोगाच्या घटनात्मक अधिकारांना बाधा आणत नाही. न्यायालयाने निरीक्षण केले की, ही प्रक्रिया प्रमाणबद्धतेच्या निकषांना पूर्ण करते आणि तिच्यासोबत पुरेशा प्रक्रियात्मक संरक्षणात्मक तरतुदी आहेत.
न्यायालयाने पुढे नमूद केले की, मतदार याद्या अचूक आणि अद्ययावत ठेवण्याच्या उद्देशानेच एसआयआर राबवण्यात आले होते. त्यामुळे तिच्या उद्देशावर किंवा रचनेवर प्रश्न उपस्थित करता येणार नाहीत.
निवडणूक आयोगाची चौकशी नागरिकत्व ठरवण्याची प्रक्रिया नाही
सर्वोच्च न्यायालयाने निरीक्षण केले की, मतदार याद्यांच्या पुनरावलोकनाच्या संदर्भात भारतीय निवडणूक आयोगाकडून केली जाणारी कोणतीही चौकशी ही केवळ मतदार यादीत नावे समाविष्ट करायची की वगळायची यापुरती मर्यादित असते. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, हे मूल्यांकन मर्यादित आणि संदर्भाधारित स्वरूपाचे असून ते मतदार याद्यांशी संबंधित कायदेशीर चौकटीत केले जाते.
हे ही वाचा:
बायजू रवींद्रनला सिंगापूर न्यायालयाने ठोठावली ६ महिन्यांची शिक्षा
राजौरीत दहशतवाद्यांविरोधात मोठी मोहीम
सिद्धरामय्या गुरुवारी देणार राजीनामा; शिवकुमार यांचा मार्ग मोकळा
अनैसर्गिक लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांची तपासणी करण्यासाठी उच्चस्तरीय समिती
न्यायालयाने असेही म्हटले की, निवडणूक आयोगाने अशी छाननी कायद्याच्या मर्यादेत राहूनच करणे आवश्यक आहे आणि एखाद्या व्यक्तीचे नाव मतदार यादीत समाविष्ट करायचे की वगळायचे याचा निर्णय घेण्याचा अधिकार आयोगाला आहे. मात्र, अशा कारवाईला नागरिकत्व ठरवण्याची प्रक्रिया समजू नये, यावर न्यायालयाने भर दिला.
आपल्या निरीक्षणात सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटले की, एसआयआरमुळे लोकप्रतिनिधत्व अधिनियमाची जागा घेतली जात नाही. कलम २३ चा संदर्भ देताना न्यायालयाने नमूद केले की, या कायद्यांतर्गत अधिकारांच्या वापरात संसदेकडून समाविष्ट करण्यात आलेली सक्षम करणारी तरतूद आहे आणि केवळ नियमित मतदार यादी पुनरावलोकन प्रक्रियेपेक्षा वेगळी पद्धत अवलंबली गेली म्हणून एसआयआर रद्द करता येणार नाही.
न्यायालयाने पुढे असेही म्हटले की, या प्रक्रियेचा मुक्त आणि निष्पक्ष निवडणुकांच्या घटनात्मक उद्दिष्टाशी स्पष्ट संबंध आहे आणि ती अशा निवडणुका सुनिश्चित करण्याच्या घटनात्मक कर्तव्यापासून दूर नेत नाही. न्यायालयाने नमूद केले की, जेव्हा कायदाच कोणत्याही वेळी, कारणे नोंदवून आणि निवडणूक आयोगाला योग्य वाटेल त्या पद्धतीने विशेष पुनरावलोकन करण्याची परवानगी देतो, तेव्हा केवळ ही प्रक्रिया नियमित पुनरावलोकनाच्या सर्व पद्धतींशी पूर्णतः जुळत नाही म्हणून तिला अवैध ठरवता येणार नाही.