फुटबॉल विश्वातील सर्वात मोठा सोहळा असलेला FIFA विश्वचषक २०२६ हा केवळ क्रीडा स्पर्धा नसून जागतिक अर्थव्यवस्थेवर प्रभाव टाकणारा महत्त्वाचा आर्थिक कार्यक्रम ठरत आहे. अमेरिका, कॅनडा आणि मेक्सिको या तीन देशांच्या संयुक्त विद्यमाने होत असलेली ही स्पर्धा इतिहासातील सर्वात मोठी विश्वचषक स्पर्धा म्हणून ओळखली जात आहे. प्रथमच ४८ संघ, १०४ सामने आणि १६ यजमान शहरांमध्ये रंगणाऱ्या या स्पर्धेमुळे अब्जावधी डॉलरची उलाढाल होण्याचा अंदाज व्यक्त केला जात आहे. FIFA साठी ही कमाईची सुवर्णसंधी असली तरी यजमान शहरांसाठी मात्र हा आर्थिक लाभ आणि वाढत्या खर्चाचा ताळमेळ साधण्याचा मोठा कस लागणार आहे.
या विश्वचषकातून FIFA ला सुमारे १०.९ अब्ज डॉलर्सचा महसूल मिळण्याची शक्यता आहे. काही अंदाजानुसार २०२३ ते २०२६ या व्यावसायिक चक्रात FIFA ची एकूण कमाई १३ अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचू शकते. प्रसारण हक्क, प्रायोजकत्व, तिकीट विक्री आणि हॉस्पिटॅलिटी सेवा हे कमाईचे प्रमुख स्रोत ठरणार आहेत. केवळ प्रसारण हक्कांमधून ४ अब्ज डॉलर्सपेक्षा अधिक उत्पन्न अपेक्षित असून प्रायोजकत्वातून २.८ अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त महसूल मिळू शकतो. संघांची संख्या ३२ वरून ४८ आणि सामन्यांची संख्या ६४ वरून १०४ झाल्याने FIFA च्या व्यावसायिक संधींमध्ये मोठी वाढ झाली आहे.
हे ही वाचा:
NSE चा ₹३० हजार कोटींचा मेगा IPO
भारत-पाक सीमा परिसरातील अनधिकृत बांधकामांवर बुलडोझर
टेलिग्रामवरील तात्पुरती बंदी कायम!
‘दहशतवाद पोसणारा पाकिस्तान आता स्वतःलाच बळी म्हणतो’
विश्वचषकाचा आर्थिक फायदा केवळ FIFA पुरता मर्यादित नाही. FIFA आणि विविध आर्थिक अभ्यासांनुसार या स्पर्धेमुळे उत्तर अमेरिकेच्या अर्थव्यवस्थेत तब्बल ४०.९ अब्ज डॉलर्सची भर पडू शकते. तसेच सुमारे ८.२४ लाख रोजगार निर्माण होण्याचा अंदाज आहे. पर्यटन, वाहतूक, हॉटेल उद्योग, रेस्टॉरंट्स, किरकोळ विक्री, मनोरंजन आणि सेवा क्षेत्राला याचा मोठा फायदा होणार आहे. प्रत्येक यजमान शहरात १६० दशलक्ष ते ६२० दशलक्ष डॉलर्सपर्यंत अतिरिक्त आर्थिक व्यवहार होऊ शकतात.
अमेरिकेतील लॉस एंजेलिससारख्या शहरांमध्येच सुमारे ५९४ दशलक्ष डॉलर्सचा आर्थिक प्रभाव अपेक्षित असल्याचे अभ्यास दर्शवतात. न्यूयॉर्क-न्यू जर्सी, डॅलस, मियामी, सॅन फ्रान्सिस्को, सिएटल आणि ह्युस्टनसारख्या शहरांमध्ये पर्यटन आणि ग्राहक खर्चामध्ये मोठी वाढ होण्याची शक्यता आहे. अनेक शहरांनी आधीच वाहतूक व्यवस्था, सार्वजनिक सुविधा आणि पर्यटन प्रोत्साहनासाठी मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक सुरू केली आहे.
पर्यटन क्षेत्र हा या विश्वचषकाचा सर्वात मोठा लाभार्थी मानला जात आहे. लाखो आंतरराष्ट्रीय पर्यटक उत्तर अमेरिकेत दाखल होणार असल्याने हॉटेल्स, विमान कंपन्या, स्थानिक वाहतूक सेवा आणि पर्यटन व्यवसायाला मोठी चालना मिळणार आहे. काही भागांमध्ये सुट्टीसाठी घरभाड्यांच्या बुकिंगमध्ये ५० टक्क्यांहून अधिक वाढ नोंदवली गेली आहे. मियामी, कॅन्सास सिटी आणि न्यू जर्सी परिसरात विश्वचषकामुळे निवास व्यवस्थेची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे.
मात्र या चमकदार आकड्यांच्या दुसऱ्या बाजूला वाढता खर्चही आहे. स्टेडियम आधुनिकीकरण, सुरक्षा व्यवस्था, वाहतूक सुधारणा, फॅन झोन आणि सार्वजनिक सुविधा यासाठी अब्जावधी डॉलर्स खर्च होत आहेत. अनेक अमेरिकन शहरांनी सुरक्षा खर्चाबाबत चिंता व्यक्त केली आहे. काही शहरांना फेडरल निधी मिळण्यास विलंब होत असल्याने स्थानिक प्रशासनांवर आर्थिक ताण वाढला आहे. यजमान शहरांना अनेकदा नफा कमी आणि खर्च अधिक असल्याची तक्रार आहे.
तिकीट दर हा आणखी एक वादाचा विषय ठरला आहे. FIFA ने अवलंबलेल्या ‘डायनॅमिक प्रायसिंग’ मॉडेलमुळे काही सामन्यांच्या तिकिटांचे दर विक्रमी पातळीवर पोहोचले आहेत. काही सामन्यांमध्ये रिकाम्या जागा दिसल्याने महागड्या तिकिटांवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित झाले आहे. FIFA च्या मते तिकिटांची मागणी अजूनही प्रचंड आहे आणि लाखो तिकिटे विकली गेली आहेत, परंतु सामान्य फुटबॉलप्रेमींना स्पर्धा पाहणे अधिक महाग झाले आहे.
वाहतूक व्यवस्थेवरही मोठा खर्च होत आहे. न्यू जर्सीमध्ये विश्वचषकादरम्यान सार्वजनिक वाहतूक शुल्क वाढविण्याच्या प्रस्तावावरून FIFA आणि स्थानिक प्रशासनामध्ये मतभेद झाले होते. FIFA च्या मते वाढीव शुल्कामुळे प्रेक्षकांची संख्या आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेवरील सकारात्मक परिणाम कमी होऊ शकतो.
याशिवाय हवामान बदलाचे आव्हानही या विश्वचषकासमोर उभे राहिले आहे. संशोधनानुसार १०४ पैकी सुमारे २६ सामने अतिउष्ण हवामानात खेळले जाऊ शकतात. त्यामुळे प्रेक्षक, खेळाडू आणि कामगारांच्या सुरक्षेसाठी अतिरिक्त खर्च आणि नियोजन आवश्यक ठरत आहे. सावलीची व्यवस्था, शीतकरण सुविधा आणि सार्वजनिक आरोग्य उपाययोजना यासाठी यजमान शहरांना अधिक निधी खर्च करावा लागणार आहे.
आर्थिक दृष्टिकोनातून पाहता, या विश्वचषकाचा सर्वाधिक फायदा मेक्सिकोला होऊ शकतो, कारण पर्यटन आणि सेवा क्षेत्रावर त्यांची अर्थव्यवस्था तुलनेने अधिक अवलंबून आहे. अमेरिकेसारख्या मोठ्या अर्थव्यवस्थेत विश्वचषकाचा परिणाम स्थानिक पातळीवर मोठा असला तरी राष्ट्रीय GDP वर त्याचा प्रभाव मर्यादित राहणार आहे.
एकंदरीत FIFA विश्वचषक २०२६ हा इतिहासातील सर्वात मोठा आणि सर्वाधिक कमाई करणारा विश्वचषक ठरण्याच्या मार्गावर आहे. अब्जावधी डॉलर्सचा महसूल, लाखो पर्यटक, हजारो रोजगार आणि जागतिक प्रसिद्धी यामुळे ही स्पर्धा आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाची ठरणार आहे. मात्र यजमान शहरांसाठी हा नफा आणि खर्च यांच्यातील संतुलन साधण्याचा मोठा आर्थिक प्रयोगही असेल. विश्वचषक संपल्यानंतर खरा प्रश्न असा असेल की, या अब्जावधी डॉलरच्या उत्सवाचा सर्वसामान्य नागरिकांना आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थांना किती दीर्घकालीन फायदा झाला.
