एक काळ असा होता, जेव्हा चांदी ही केवळ दागिन्यांची, पूजेतील वस्तूंची किंवा नाणी तयार करण्याची धातू मानली जायची. ग्रामीण भागात ती सुरक्षित बचतीचं प्रतीक होती, तर शहरांमध्ये ती सोन्यापेक्षा दुय्यम गुंतवणूक मानली जायची. पण आता परिस्थिती पूर्णपणे बदलताना दिसते आहे. आज जगभरातील उद्योग, तंत्रज्ञान, हरित ऊर्जा आणि डिजिटल अर्थव्यवस्थेचा वेग वाढत असताना चांदी ही आधुनिक जगाची अत्यावश्यक धातू बनत चालली आहे.
जागतिक अर्थव्यवस्थेत कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इलेक्ट्रिक वाहनं, सौरऊर्जा, सेमीकंडक्टर, डेटा सेंटर, 5G नेटवर्क आणि वैद्यकीय तंत्रज्ञानाचा विस्फोटक विस्तार सुरू आहे. या प्रत्येक क्षेत्राला मोठ्या प्रमाणात चांदीची गरज भासत आहे. त्यामुळे आता चांदी ही फक्त “प्रेशियस मेटल” राहिलेली नाही, तर ती “इंडस्ट्रियल मेटल” म्हणूनही ओळखली जाऊ लागली आहे.
याच वाढत्या मागणीचा परिणाम म्हणजे गेल्या काही वर्षांत चांदीच्या दरांनी अभूतपूर्व उसळी घेतली. २०१९ मध्ये भारतात सुमारे ₹४०,६०० प्रति किलो असलेली चांदी २०२५ मध्ये थेट ₹२,०९,००० प्रति किलोपर्यंत पोहोचली. म्हणजे अवघ्या सहा वर्षांत तब्बल ४१४ टक्क्यांची विक्रमी वाढ झाली. ही वाढ केवळ गुंतवणूकदारांच्या उत्साहामुळे नाही, तर जागतिक औद्योगिक बदलांमुळे घडते आहे.
हे ही वाचा:
युक्रेन युद्ध संपण्याच्या उंबरठ्यावर?
द्रविड विचारधाराविरहित थलपती विजय यांचे सरकार तामिळनाडूत स्थापन
मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्गावर सुप्रिया सुळे यांच्या गाडीला अपघात
रिलायन्स समूहाशी संबंधित प्रकरणांमध्ये मुंबईतील १७ ठिकाणी छापेमारी
२०२६ हे वर्ष तर चांदीसाठी ऐतिहासिक ठरताना दिसलं. वर्षाच्या सुरुवातीलाच भारतीय बाजारात चांदीने जवळपास ₹४ लाख प्रति किलोचा विक्रमी स्तर गाठला. तर आंतरराष्ट्रीय बाजारात दर $१२१ प्रति औंसपर्यंत पोहोचले. जानेवारी २०२६ या एका महिन्यातच चांदीत जवळपास ३८ टक्क्यांची उसळी पाहायला मिळाली. कमॉडिटी बाजारात इतक्या मोठ्या प्रमाणावर झालेली तेजी ही अत्यंत दुर्मिळ मानली जाते.
विशेष म्हणजे सोन्याच्या वाढत्या किमतीमुळे अनेक गुंतवणूकदारांनी आता चांदीकडे मोर्चा वळवला आहे. सोनं सर्वसामान्यांच्या आवाक्याबाहेर जात असताना चांदी तुलनेने स्वस्त पर्याय ठरत आहे. पण चांदीला केवळ सुरक्षित गुंतवणुकीचा आधार नाही, तर तिच्यामागे प्रचंड औद्योगिक मागणी उभी आहे. त्यामुळेच अनेक जागतिक विश्लेषक आता चांदीसाठी “नव्या सुपर सायकल”ची सुरुवात झाल्याचं सांगत आहेत.
सध्या जगातील एकूण उत्पादित चांदीपैकी जवळपास ५५ ते ६० टक्के चांदी थेट औद्योगिक वापरासाठी खर्च होते. यामध्ये सर्वात मोठा वाटा सौरऊर्जा उद्योगाचा आहे. एका सोलर पॅनलमध्ये साधारण १५ ते २० ग्रॅम चांदी वापरली जाते. कारण चांदी ही उत्कृष्ट विद्युत वाहक धातू आहे. जगभरात हरित ऊर्जेला प्रोत्साहन दिलं जात असल्यामुळे सौरऊर्जा प्रकल्प झपाट्याने वाढत आहेत.
आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्थेच्या अंदाजानुसार, २०३० पर्यंत जागतिक सौरऊर्जा क्षमता सध्याच्या तुलनेत जवळपास तिप्पट होऊ शकते. चीन, अमेरिका, भारत आणि युरोपियन देश सौरऊर्जा क्षेत्रात अब्जावधी डॉलरची गुंतवणूक करत आहेत. भारतानेही २०३० पर्यंत ५०० गिगावॅट हरित ऊर्जा निर्मितीचं लक्ष्य ठेवलं आहे. हे लक्ष्य पूर्ण करण्यासाठी लाखो सोलर पॅनल्सची गरज लागणार असून त्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर चांदीची मागणी वाढणार आहे.
दुसरीकडे इलेक्ट्रिक वाहन उद्योग चांदीसाठी आणखी मोठा गेम चेंजर ठरत आहे. पारंपरिक पेट्रोल किंवा डिझेल वाहनांच्या तुलनेत इलेक्ट्रिक वाहनांमध्ये जवळपास दुप्पट चांदी वापरली जाते. एका सामान्य वाहनात साधारण १५ ते २० ग्रॅम चांदी लागते, तर एका इलेक्ट्रिक कारमध्ये ३० ते ५० ग्रॅमपर्यंत चांदीचा वापर होतो.
याचं कारण म्हणजे इलेक्ट्रिक वाहनांमधील बॅटरी मॅनेजमेंट सिस्टम, चार्जिंग तंत्रज्ञान, पॉवर कंट्रोल युनिट्स आणि इलेक्ट्रॉनिक सर्किट्समध्ये चांदी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते. जगभरातील वाहन कंपन्या आता इलेक्ट्रिक वाहनांवर भर देत आहेत. अनेक देशांनी २०३५ नंतर पेट्रोल आणि डिझेल वाहनांवर निर्बंध आणण्याची तयारी सुरू केली आहे. त्यामुळे आगामी दशकात ईव्ही उद्योगातून चांदीची मागणी प्रचंड वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच एआय क्षेत्राचाही चांदीच्या मागणीवर मोठा प्रभाव दिसून येतो आहे. एआय डेटा सेंटर, सुपरकॉम्प्युटर, अत्याधुनिक सर्व्हर आणि हाय-स्पीड चिप्समध्ये उत्कृष्ट विद्युत वहनाची गरज असते. चांदी ही जगातील सर्वाधिक विद्युत वाहक धातू असल्यामुळे तंत्रज्ञान उद्योगात तिचं महत्त्व झपाट्याने वाढत आहे.
स्मार्टफोन, लॅपटॉप, टीव्ही, 5G नेटवर्क, सेमीकंडक्टर आणि डिजिटल उपकरणांमध्येही मोठ्या प्रमाणावर चांदीचा वापर होतो. जागतिक इलेक्ट्रॉनिक्स बाजार सातत्याने विस्तारत असल्यामुळे या क्षेत्रातूनही चांदीची मागणी वाढते आहे. त्यामुळे तंत्रज्ञान उद्योगातील वाढ ही चांदीच्या दरांसाठी मोठा आधार ठरत आहे.
औद्योगिक वापरासोबतच वैद्यकीय क्षेत्रातही चांदीचं महत्त्व वाढत चाललं आहे. चांदीमध्ये नैसर्गिक अँटी-बॅक्टेरियल गुणधर्म असतात. त्यामुळे जखमांवरील पट्ट्या, शस्त्रक्रियेसाठी वापरली जाणारी उपकरणं, वैद्यकीय कोटिंग, पाणी शुद्धीकरण प्रणाली आणि काही औषधनिर्मिती प्रक्रियांमध्ये चांदीचा वापर होतो.
कोरोनानंतर जगभरात आरोग्य आणि स्वच्छतेला अधिक महत्त्व मिळालं. हॉस्पिटल इन्फेक्शन रोखण्यासाठी चांदीचा वापर वाढला आहे. अनेक कंपन्या आता सिल्व्हर नॅनो टेक्नॉलॉजीवर आधारित वैद्यकीय उत्पादने विकसित करत आहेत. त्यामुळे वैद्यकीय क्षेत्रातूनही चांदीची मागणी वाढताना दिसते आहे.
मात्र मागणी एवढ्या वेगाने वाढत असताना पुरवठा त्याच प्रमाणात वाढत नाही. हीच गोष्ट चांदीच्या दरवाढीचं सर्वात मोठं कारण मानली जाते. जगभरात दरवर्षी साधारण २५ ते २६ हजार टन चांदीचं उत्पादन होतं. पण औद्योगिक आणि गुंतवणूक मागणी मिळून एकूण वापर हा उत्पादनापेक्षा अधिक असल्याचं अनेक अहवाल सांगतात. म्हणजेच बाजारात “सप्लाय डेफिसिट” निर्माण होत आहे.
गेल्या काही वर्षांत अनेक खाणींमध्ये उत्पादन खर्च वाढला आहे. पर्यावरणीय नियम कठोर झाले आहेत. काही देशांमध्ये राजकीय अस्थिरतेमुळे खाण उद्योगावर परिणाम झाला आहे. विशेष म्हणजे जगातील बहुतांश चांदी ही स्वतंत्र खाणीतून मिळत नाही. ती प्रामुख्याने जस्त, तांबे किंवा सोन्याच्या खाणीतून उपउत्पादन म्हणून मिळते. त्यामुळे चांदीचं उत्पादन झपाट्याने वाढवणं सोपं नाही.
यामुळे भविष्यात मागणी आणि पुरवठ्यातील तफावत आणखी वाढू शकते. अनेक विश्लेषकांच्या मते, पुढील पाच ते दहा वर्षांत चांदीचा दीर्घकालीन तुटवडा निर्माण होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे चांदीच्या दरांना भविष्यात आणखी मोठा आधार मिळू शकतो.
भारतातील परिस्थिती पाहिली तर भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या चांदी आयातदार देशांपैकी एक आहे. ग्रामीण भागात चांदीला सुरक्षित बचत मानलं जातं. लग्नसराई, धार्मिक कार्यक्रम आणि सणासुदीच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर चांदीची खरेदी केली जाते.
पण आता भारतातील मागणीचा चेहरामोहरा बदलतो आहे. “मेक इन इंडिया”, इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादन, सोलर मॅन्युफॅक्चरिंग आणि इलेक्ट्रिक वाहन उद्योगामुळे औद्योगिक वापर झपाट्याने वाढत आहे. भारत सेमीकंडक्टर उद्योगात मोठी गुंतवणूक आकर्षित करण्याचा प्रयत्न करतो आहे. या सर्व क्षेत्रांमध्ये चांदी आवश्यक असल्यामुळे भविष्यात भारताची आयात आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.
गुंतवणूकदारांचाही दृष्टिकोन बदलताना दिसतो आहे. पूर्वी चांदीला सोन्याच्या तुलनेत दुय्यम पर्याय मानलं जायचं. पण आता अनेक गुंतवणूकदार चांदीला “हाय ग्रोथ मेटल” म्हणून पाहत आहेत. कारण चांदीला दोन मोठे आधार आहेत — सुरक्षित गुंतवणूक आणि औद्योगिक मागणी.
अर्थव्यवस्था मजबूत झाली तरी उद्योग क्षेत्रातून चांदीची मागणी वाढते आणि आर्थिक संकट आलं तरी गुंतवणूकदार सुरक्षित पर्याय म्हणून चांदीकडे वळतात. त्यामुळे काही विश्लेषकांनी भविष्यात चांदी सोन्यापेक्षाही अधिक परतावा देऊ शकते, असा अंदाज व्यक्त केला आहे.
सध्या जागतिक बाजारात “गोल्ड-सिल्व्हर रेशो”कडेही मोठं लक्ष दिलं जातं. म्हणजे एक औंस सोनं खरेदी करण्यासाठी किती औंस चांदी लागते. इतिहासात हा रेशो साधारण ५० ते ६० दरम्यान होता. पण काही काळ तो ८० ते ९० पर्यंत गेला. अनेक तज्ज्ञांच्या मते, जर हा रेशो पुन्हा ऐतिहासिक सरासरीकडे आला, तर चांदीमध्ये मोठी तेजी येऊ शकते.
याशिवाय अमेरिकन फेडरल रिझर्व्हचे व्याजदर, डॉलरची ताकद आणि जागतिक आर्थिक धोरणांचाही चांदीवर परिणाम होतो. व्याजदर कमी झाले किंवा डॉलर कमजोर झाला, तर मौल्यवान धातूंमध्ये गुंतवणूक वाढते. त्यामुळे चांदीलाही फायदा होतो.
रशिया-युक्रेन युद्ध, मध्यपूर्वेतील संघर्ष, अमेरिका-चीन व्यापार तणाव आणि जागतिक मंदीची भीती यामुळे सुरक्षित गुंतवणूक पर्यायांकडे कल वाढतो आहे. याचाही चांदीच्या दरांना आधार मिळतो.
मात्र तज्ज्ञ एक महत्त्वाचा इशाराही देतात. चांदीचे दर अत्यंत अस्थिर असतात. काही काळात मोठी तेजी येते, तर काही वेळा तीव्र घसरणही पाहायला मिळते. त्यामुळे गुंतवणूक करताना दीर्घकालीन दृष्टीकोन आवश्यक असल्याचं तज्ज्ञ सांगतात.
पण एक गोष्ट निश्चित मानली जाते — जग जितकं अधिक डिजिटल, इलेक्ट्रिक आणि हरित ऊर्जेकडे जाईल, तितकी चांदीची गरज वाढत जाणार. त्यामुळे भविष्यात चांदी ही केवळ दागिन्यांची धातू राहणार नाही, तर “ग्रीन इकॉनॉमी” आणि “डिजिटल इकॉनॉमी”चा कणा बनू शकते.
आणि म्हणूनच अनेक अर्थतज्ज्ञांच्या मते, चांदीचा सध्याचा काळ हा फक्त सुरुवात असू शकतो. भविष्यात या पांढऱ्या धातूची चमक आणखी वाढण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
