पहेलगाम दहशवादी हल्ल्यानंतर भारताने ऑपरेशन सिंदूर राबवले, परंतु त्याही आधी भारताने सिंधू जलवाटप करार ठंड्या बस्त्यात टाकला. हा बाण पाकिस्तानच्या वर्मी लागला आहे. पाण्याविना पाकिस्तानची तडफड होते आहे. अनेक जागतिक मंचावर दाद मागितल्यानंतर पाकिस्तान आता आर्यन ब्रदर चीनला शरण गेला आहे. चीन आता पाकिस्तानच्या वतीने भारतावर दबाव आणण्याचा प्रयत्न करतो आहे. आम्ही भारताचे पाणी रोखू, असा इशारा चीनने दिला आहे. तिबेटमधून सिंधू आणि सतलज नद्यांचा उगम आहे.
पाणी रोखण्याचा इशारा देणारा आणि भारताने नदी पाणी वाटपाचा प्रश्न सोडवण्यासाठी पाकिस्तानसोबतच चीनशीही चर्चा करावी, असा प्रस्ताव चिनी थिंक टँक ‘चायना इन्स्टिट्यूट ऑफ कंटेंपररी इंटरनॅशनल रिलेशन्स’ने दिला आहे.
सीआयसीआयआर ही चीनमधील अत्यंत प्रभावशाली संस्था असून ती थेट चिनी गुप्तहेर संस्था मिनिस्ट्री ऑफ स्टेट सेक्युरीटीशी संलग्न आहे. त्यामुळे या थिंक टँकने व्यक्त केलेले मत हे अप्रत्यक्षपणे चीन सरकारचीच भूमिका मानली जाते. भारताने जेव्हा पाकिस्तानसोबतच्या ‘सिंधू जल करार’ ठंड्या बस्त्यात टाकल्यामुळे पाकिस्तान किती घायकुतीला आला आहे, हे यातून बऱ्या पैकी स्पष्ट होते.
सिंधू आणि सतलज या दोन्ही नद्यांचा उगम तिबेट (चीन) मध्ये होतो. जर भारताने खालच्या पात्रात असलेल्या पाकिस्तानचे पाणी रोखले, तर चीन वरच्या पात्रात असल्याने ते सिंधू आणि सतलजचे पाणी रोखून भारतासाठी अडचण निर्माण करू शकतो, असा दबाव या माध्यमातून आणण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. ‘चायना इन्स्टिट्यूट ऑफ कंटेंपररी इंटरनॅशनल रिलेशन्स’ च्या ज्या तज्ज्ञाने हा इशारा दिला त्याचे नाव नाव हू शिशेंग आहे.
हे ही वाचा:
मोरक्कोची विजयी मोहीम; कॅनडाला निरोप
६१ वर्षीय आमिर खान तिसऱ्यांदा झाला विवाहबद्ध
शेअर मार्केटमध्ये गुंतवणुकीचे आमिष दाखवून लाखो उकळणारा गजाआड
क्रिप्टोचं ‘ब्लॅक नेटवर्क’ अमेरिकेसाठी डोकेदुखी
ते चीनमधील दक्षिण आशियाचे मोठे तज्ज्ञ मानले जातात. हू शिशेंग हे सीआयसीआयआर मधील ‘इन्स्टिट्यूट ऑफ साउथ एशियन स्टडीज’चे संचालक आहेत. गेल्या अनेक दशकांपासून भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश आणि एकूणच दक्षिण आशियाच्या भू-राजकीय घडामोडींवर, विशेषतः भारत-चीन-पाकिस्तान त्रिकोणावर संशोधन करत आहेत.
चीन सरकार जेव्हा दक्षिण आशिया किंवा भारताबाबत कोणतीही रणनीती आखते, तेव्हा हू शिशेंग यांच्यासारख्या तज्ज्ञांचा सल्ला आणि त्यांनी तयार केलेले अहवाल अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात. भारताने पाकिस्तानला धडा शिकवण्यासाठी ‘सिंधू जल करार’ रद्द केला किंवा पाकिस्तानचे पाणी रोखले, तर चीन शांत बसणार नाही. चीन आपल्या पाकिस्तानच्या मदतीसाठी सिंधू आणि सतलजचे पाणी तिबेटमध्येच अडवू शकतो. भौगोलिकदृष्ट्या चीन हा ‘अप्पर रिपेरियन’ (नदीच्या वरच्या बाजूला असलेला) देश आहे. सिंधू, सतलज आणि ब्रह्मपुत्रा या तिन्ही नद्या तिबेटमधून भारतात येतात. त्यामुळे चीनकडे पाण्याचा प्रवाह नियंत्रित करण्याचे नैसर्गिक बळ आहे, याची जाणीव त्यांनी भारताला करून दिली. सिंधू जल करार हा केवळ भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील द्विपक्षीय करार आहे. परंतु, चिनी तज्ज्ञांचा असा युक्तिवाद होता की या नद्यांचा उगम चीनमध्ये होत असल्याने चीनलाही यात भागीदार करून घ्यावे, जेणेकरून चीनला दक्षिण आशियातील पाण्याच्या राजकारणात थेट हस्तक्षेप करण्याची संधी मिळेल.
ब्रह्मपुत्रा नदी जिला तिबेटमध्ये यार्लुंग सांगपो म्हणून ओळखले जाते. ही नदी तिबेटमधून भारतात आणि पुढे बांगलादेशात जाते. चीन या नदीवर ‘झांगमू’ सारखी अनेक मोठी धरणे बांधत आहे. तसेच भारताच्या सीमेजवळ ‘मेदोग’ येथे जगातील सर्वात मोठे महा-धरण बांधण्याची चीनची योजना आहे.
२०२० मधील लडाखमधील लष्करी संघर्षानंतर चीनने गलवान नदीचा प्रवाह बुलडोझर लावून रोखल्याचे आणि तो भारताच्या बाजूने वळवल्याचे समोर आले होते. मेकाँग नदी तिबेटमधून निघून म्यानमार, लाओस, थायलंड, कंबोडिया आणि व्हिएतनाम या ५ देशांमधून वाहते. या देशांची शेती, मासेमारी आणि अर्थव्यवस्था पूर्णपणे मेकाँग नदीवर अवलंबून आहे. चीनने या नदीवर ११ हून अधिक महाकाय धरणे बांधली आहेत. २०१९-२० मध्ये जेव्हा आग्नेय आशियातील देश भीषण दुष्काळाचा सामना करत होते, तेव्हा अमेरिकेच्या एका उपग्रह अभ्यासात समोर आले की, चीनने आपल्या धरणांमध्ये मेकाँग नदीचे पाणी अडवून ठेवले होते आणि खालच्या देशांना थेंबही सोडला नव्हता. चीन या देशांना आपल्या तालावर नाचवण्यासाठी पाण्याचा ‘रिमोट कंट्रोल’सारखा वापर करतो.
इली नदी ही नदी चीनमधून कझाकस्तान देशात वाहते. चीनने या नदीचे पाणी आपल्या शेतीसाठी आणि कारखान्यांसाठी मोठ्या प्रमाणावर वळवले आहे. यामुळे कझाकस्तानमधील प्रसिद्ध ‘बाळखश सरोवर’ आटण्याचा आणि सुकण्याचा धोका निर्माण झाला आहे. इर्तिश नदी ही नदी चीनमधून कझाकस्तान आणि पुढे रशियामध्ये जाते. या नदीचे पाणीही चीन मोठ्या प्रमाणात वळवत असल्याने कझाकस्तानची राजधानी अस्ताना आणि रशियाच्या काही भागांत पिण्याच्या पाण्याची टंचाई निर्माण होत आहे.
तांत्रिक आणि भौगोलिकदृष्ट्या विचार केल्यास, चीनला या नद्यांचे पाणी पूर्णपणे रोखणे किंवा वळवणे शक्य नाही. सिंधू आणि सतलज नद्या तिबेटच्या अत्यंत दुर्गम, डोंगराळ आणि भूगर्भीयदृष्ट्या अस्थिर भागातून वाहतात. एवढ्या मोठ्या नद्यांचा प्रवाह वळवण्यासाठी प्रचंड मोठे बोगदे आणि कालवे बनवावे लागतील, जे अशा भूकंपासंपन्न क्षेत्रात महाकाय इंजिनिअरिंग करूनही अशक्यप्राय आहे. जरी या नद्यांचा उगम तिबेटमध्ये होत असला, तरी त्यांना खरी गती आणि पाण्याचा मुख्य प्रवाह (९०% पेक्षा जास्त पाणी) भारत आणि पाकिस्तानच्या हद्दीत आल्यानंतर मिळतो. हिमनद्या वितळणे, स्थानिक नद्या आणि पावसाचे पाणी भारतात आल्यावर त्यात मिसळते. त्यामुळे चीनने वरच्या पात्रात पाणी अडवले, तरी नद्या पूर्णपणे सुकवणे त्याला जमणार नाही.
चीन या नद्यांवर धरणे बांधून पाणी काही काळ अडवू शकतो, पण तिबेटमध्ये पाण्याचा साठा करायलाही मर्यादा आहेत. अतिप्रमाणात पाणी साठवल्यास चीनच्या स्वतःच्याच भागाला किंवा धरणांना धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे, चीन पूर्ण पाणी रोखू शकत नाही, पण तो ‘ग्रे झोन’ (Gray Zone) रणनीती वापरून पावसाळ्यात अचानक पाणी सोडणे किंवा उन्हाळ्यात पाण्याचा प्रवाह कमी-जास्त करणे, असे खोडसाळ प्रकार नक्कीच करू शकतो.
भारताने यापूर्वीच स्पष्ट केले आहे की जोपर्यंत पाकिस्तान सीमापार दहशतवाद थांबवत नाही, तोपर्यंत भारत ‘सिंधू जल करार’ पूर्ववत करणार नाही. भारताने हा करार तात्पुरता स्थगित ठेवला आहे. चीनचा कोणताही कायदेशीर अधिकार नाही:सिंधू जल करार हा केवळ भारत, पाकिस्तान आणि जागतिक बँक यांच्यातील करार आहे. चीनचा याच्याशी कोणताही कायदेशीर संबंध नाही. त्यामुळे चीनने किंवा त्यांच्या तज्ज्ञांनी यात पडण्याचे कारण नाही, असे भारताचे मत आहे.
भारताची ‘डॅम फॉर डॅम’ (Dam-for-Dam) रणनीती:चीनच्या कोणत्याही ‘वॉटर बॉम्ब’ (पाणी सोडण्याच्या) किंवा पाणी अडवण्याच्या धमक्यांना तोंड देण्यासाठी भारताने सीमावर्ती भागात (उदा. अरुणाचल प्रदेश आणि लडाखमध्ये) स्वतः मोठी धरणे आणि जलविद्युत प्रकल्प बांधायला सुरुवात केली आहे (जसे की सियांग धरण). चीनने अचानक पाणी सोडले तरी ही धरणे ते पाणी नियंत्रित करतील.
चीन स्वतःच्या फायद्यासाठीच काम करतो:भारतीय संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, चीन केवळ पाकिस्तानच्या प्रेमापोटी भारताशी पाण्याचे युद्ध खेळण्याची चूक करणार नाही. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्वतःची प्रतिमा डागाळणे आणि भारताशी थेट संघर्ष ओढवून घेणे चीनला परवडणारे नाही. थोडक्यात, चीनच्या तज्ज्ञांनी दिलेला इशारा हा केवळ भारतावर मानसिक आणि राजनैतिक दबाव आणण्याचा एक भाग आहे, प्रत्यक्ष जमिनीवर चीनसाठी भारताचे पाणी रोखणे केवळ अशक्य आहे.
सिंधू जल करारावरील भारत आणि पाकिस्तान दरम्यानच्या तणावाचे सविस्तर विश्लेषण या व्हिडिओमध्ये पाहता येईल, ज्यामध्ये भारताने दहशतवादाच्या मुद्द्यावर कराराबाबत घेतलेली ठाम भूमिका स्पष्ट केली आहे.
आंतरराष्ट्रीय नियमांना केराची टोपली दाखवून चीन “माझ्या भूमीत उगम पावणारे पाणी माझेच आहे” या भूमिकेवर ठाम आहे. त्यामुळेच तो नद्यांचे पाणी शस्त्र म्हणून वापरून शेजारी देशांना ब्लॅकमेल करत असतो.
(न्यूज डंकाचे संपादक दिनेश कानजी यांचे संपादकीय)