मध्य प्रदेशातील प्रसिद्ध कान्हा टायगर रिझर्व्ह मध्ये एका आठवड्यात एका वाघिणीसह तिच्या चार बछड्यांचा मृत्यू झाल्याने देशभरातील वन्यजीव तज्ज्ञ आणि वन विभागामध्ये मोठी चिंता निर्माण झाली आहे. प्राथमिक तपासात या मृत्यूमागे “कॅनाईन डिस्टेंपर व्हायरस” (सीडीव्ही) या अत्यंत धोकादायक विषाणूचा संशय व्यक्त करण्यात आला असून, हा विषाणू भटक्या कुत्र्यांमधून वाघांमध्ये पोहोचल्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
माहितीनुसार, टी-१४१ या दहा वर्षांच्या वाघिणीच्या चार बछड्यांचा मृत्यू २१ एप्रिल ते २५ एप्रिल दरम्यान झाला. सुरुवातीला या मृत्यूचे कारण फुफ्फुसांचा संसर्ग आणि अशक्तपणा असल्याचे मानले जात होते. मात्र, सलग मृत्यू होत राहिल्याने वन विभागाने अधिक तपास सुरू केला. त्यानंतर वाघीण आणि तिचा शेवटचा जिवंत बछडा गंभीर अवस्थेत आढळले. त्यांना तातडीने मुक्की रेस्क्यू सेंटरमध्ये हलवण्यात आले, परंतु उपचारादरम्यान त्यांचाही मृत्यू झाला.
हे ही वाचा:
तुमच्या जिद्दीने देशाचा मान उंचावला
लग्नात ‘लेग पीस’वरून झालेल्या वादात तरुणाचा मृत्यू, एक जखमी
काश्मीरमध्ये गोल्फ टुरिझमला मोठी चालना
स्पेनमध्ये पोहोचले हंताव्हायरसग्रस्त लक्झरी क्रूझ जहाज
तपासासाठी पाठवलेल्या नमुन्यांमध्ये कॅनाईन डिस्टेंपर व्हायरसची लक्षणे आढळल्याची माहिती समोर आली आहे. हा विषाणू प्रामुख्याने कुत्रे आणि इतर मांसाहारी प्राण्यांमध्ये पसरतो. तो प्राण्यांच्या श्वसन, पचन आणि मज्जासंस्थेवर थेट परिणाम करतो. संसर्ग झाल्यानंतर प्राण्यांची रोगप्रतिकारक शक्ती झपाट्याने कमी होते आणि अनेकदा मृत्यू ओढवतो.
वन अधिकाऱ्यांच्या मते, जंगलालगतच्या गावांमधील भटके कुत्रे हा संसर्गाचा मुख्य स्रोत असू शकतात. संक्रमित कुत्र्यांच्या संपर्कात आलेल्या किंवा त्यांची शिकार केलेल्या वन्य प्राण्यांमध्ये हा विषाणू पसरतो. त्यामुळे कान्हा परिसरातील गावांमध्ये आता कुत्र्यांच्या लसीकरण मोहिमेला वेग देण्यात आला आहे. वन विभागाने कोअर आणि बफर झोनमधील गावांमध्ये विशेष पथके पाठवून प्रतिबंधात्मक उपाय सुरू केले आहेत.
या घटनेमुळे भारतातील व्याघ्र संवर्धनासमोर नवे आव्हान उभे राहिले आहे. मध्य प्रदेश हा देशातील “टायगर स्टेट” म्हणून ओळखला जातो. येथे सर्वाधिक वाघ आढळतात. मात्र २०२६ या वर्षातच राज्यात ३० हून अधिक वाघांचा मृत्यू झाल्याची नोंद आहे. त्यात कान्हातील या घटनेने अधिक गंभीर प्रश्न निर्माण केले आहेत.
विशेष म्हणजे, २०१८ मध्ये गुजरातमधील गिर अभयारण्यातही अशाच प्रकारे कॅनाईन डिस्टेंपर व्हायरसमुळे अनेक सिंहांचा मृत्यू झाला होता. त्यामुळे हा विषाणू मोठ्या मांसाहारी प्राण्यांसाठी किती घातक ठरू शकतो, याची पुन्हा एकदा जाणीव झाली आहे.
वन्यजीव तज्ज्ञांच्या मते, आता केवळ शिकारी रोखणे किंवा जंगल संवर्धन करणे पुरेसे राहिलेले नाही. वन्य प्राण्यांना संसर्गजन्य रोगांपासून वाचवण्यासाठीही मजबूत आरोग्य यंत्रणा उभारण्याची गरज आहे. विशेषतः जंगल परिसरातील भटक्या प्राण्यांचे लसीकरण, सतत आरोग्य तपासणी आणि संसर्ग नियंत्रण या उपाययोजना तातडीने राबवणे आवश्यक आहे.
कान्हा व्याघ्र प्रकल्पातील या घटनेने देशातील वन्यजीव संरक्षण व्यवस्थेला मोठा इशारा दिला आहे. एका विषाणूमुळे संपूर्ण वाघ कुटुंब संपुष्टात येऊ शकते, ही बाब अत्यंत धक्कादायक मानली जात आहे.