युरोपमधील हंगेरीमध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे कधीही गेले नव्हते. मात्र, तिथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एक ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्व नाहीत, तर ते भटक्या रोमा समाजासाठी आशा, संघर्ष आणि परिवर्तनाचे प्रतीक बनले आहेत. बुडापेस्टपासून सुमारे दोन तासांच्या अंतरावर असलेल्या मिस्कॉल्क शहरात राहणारे समाजशास्त्रज्ञ आणि हंगेरियन संसदेचे माजी सदस्य टिबोर डेरडाक यांनी या विचारांना प्रत्यक्षात उतरवण्याचे काम केले आहे.
सुमारे २० वर्षांपूर्वी त्यांनी डॉ. आंबेडकरांच्या नावाने एका शाळेची सह-स्थापना केली, जी आज रोमा समाजासाठी प्रेरणास्थान ठरली आहे. या शाळेजवळ उभारलेला आंबेडकरांचा पुतळा केवळ स्मारक नाही, तर एका विचारसरणीचे प्रतीक आहे. रोमा समाज, जो पूर्व युरोपमध्ये दीर्घकाळ भेदभाव आणि सामाजिक बहिष्काराचा सामना करत आला आहे, त्यांच्यासाठी आंबेडकरांचे जीवन एखाद्या कथेप्रमाणे आहे— शाळेत प्रवेश नाकारलेला एक माणूस परदेशात जातो, बॅरिस्टर बनतो, जातीय अत्याचाराविरुद्ध लढतो आणि आपल्या राष्ट्राची घटनात्मक चौकट लिहितो.
या परिवर्तनाची बीजे २००५ च्या सुमारास पेरली गेली, जेव्हा डेरडाक आणि रोमा कार्यकर्ते जानोस ओर्सोस महाराष्ट्रातील धम्म शिबिरांमध्ये सहभागी झाले. त्रिरत्न बौद्ध संघटनेने त्यांना आमंत्रित केले होते. तिथे त्यांनी पाहिले की, सामाजिकदृष्ट्या वंचित घटकांतील लोक शिक्षण आणि संघटनेच्या माध्यमातून कसे उन्नती साधत आहेत. या अनुभवाने त्यांना खोलवर प्रेरित केले. त्यांना जाणवले की, रोमा समाजासाठीही अशीच वाट शक्य आहे आणि ते हे शक्य करू शकतात.
ऐतिहासिक दृष्टीने पाहता, रोमा लोकांचे मूळ सुमारे हजार वर्षांपूर्वी उत्तर भारतात असल्याचे मानले जाते. त्यामुळे भारतातील अनुभव त्यांच्यासाठी केवळ प्रेरणादायी नव्हता, तर तो त्यांच्या ओळखीशीही जोडलेला होता. डेरडाक यांनी परतल्यानंतर आंबेडकरांच्या लिखाणाचे हंगेरियन भाषेत भाषांतर सुरू केले आणि त्या विचारांचा प्रसार करण्यास सुरुवात केली.
आज मिस्कॉल्कमधील डॉ. आंबेडकर शाळा युरोपभरातील रोमा कार्यकर्त्यांसाठी एक प्रकारचे तीर्थक्षेत्र बनली आहे. येथे इयत्ता ९ ते १२ वीपर्यंतचे १२५ विद्यार्थी शिक्षण घेतात. या शाळेच्या पितळेच्या कमानीवर हंगेरियन आणि हिंदीमध्ये वाक्य लिहिले आहे की, “ते एक बौद्ध संत आहेत.” ते केवळ नियमित अभ्यासक्रमच शिकत नाहीत, तर आंबेडकरांचे विचार, भाषणे आणि रोमा इतिहास यांचाही अभ्यास करतात. या दोन्ही समाजांच्या अनुभवांमध्ये असलेली समानता विद्यार्थ्यांना विचार करायला भाग पाडते.
रोमा समाजावर होणाऱ्या भेदभावाचे स्वरूपही भारतातील अस्पृश्यतेसारखेच असल्याचे डेरडाक सांगतात. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत रोमा मुलांना वेगळ्या भांड्यांमध्ये जेवण दिले जात होते, त्यांना मानसिकदृष्ट्या दुर्बल ठरवून वेगळ्या शाळांमध्ये पाठवले जात होते. हे वास्तव बदलण्यासाठी शिक्षण हाच एकमेव मार्ग असल्याचे त्यांनी ओळखले. शाळेचा परिणामही स्पष्ट दिसून येतो. अनेक विद्यार्थी उच्च शिक्षणासाठी पुढे जात आहेत, काहीजण समाजसेवक, स्थानिक नेते किंवा शिक्षक बनत आहेत. कुरु जानोस हा वयाच्या १६ व्या वर्षी केवळ सहावीपर्यंत शिक्षण घेऊन आला होता. पाच वर्षांनंतर तो पदवीधर झाला, बुडापेस्ट येथील विद्यापीठात शिक्षणासाठी गेला आणि स्थानिक नेता म्हणून परत आला. एक किशोरवयीन मुलगी समाजसेविका बनली. मेथोडिस्ट घरात वाढलेली मेलिंडा एर्देई नागी पदवीधर झाली आणि शाळेची सचिव म्हणून परत आली, असे ते सांगतात.
विशेषतः मुलींच्या शिक्षणात मोठी प्रगती झाली आहे. डेरडाक स्वतः आंबेडकरांचे वाक्य उद्धृत करतात—“स्त्रियांनी काय साध्य केले आहे, यावरून समाजाची प्रगती मोजली जाते.” या तत्त्वानुसार, ज्या गावांमध्ये ही शाळा पोहोचली आहे, तिथे मुली शिक्षणाकडे गांभीर्याने पाहू लागल्या आहेत.
हे ही वाचा:
बनावट व्हॉट्सअप ग्रुप, भडकाऊ संदेश; नोएडा आंदोलनामागील धक्कादायक खुलासे
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर केवळ व्यक्ती नाही, तर एक संकल्प!
नोएडात वेतनवाढ आंदोलन प्रकरणी ३०० जण अटकेत
बंगाल कोळसा घोटाळा संबंधित प्रकरणात आय-पॅकच्या सह-संस्थापकांना अटक
राजकीय स्तरावरही आव्हाने कमी नव्हती. सरकारच्या धोरणांमुळे शाळेला आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागला, पण तरीही या संस्थेने आपले काम सुरू ठेवले. आज ती परिवर्तनाचे जिवंत उदाहरण बनली आहे. रोमा ध्वजामधील ‘धर्मचक्र’ हे त्यांच्या भारताशी असलेल्या ऐतिहासिक नात्याचे प्रतीक आहे. १९७१ मध्ये लंडनजवळ झालेल्या जागतिक रोमा काँग्रेसमध्ये हा ध्वज स्वीकारण्यात आला होता, ज्यात भारत सरकारनेही योगदान दिले होते. हे चक्र त्यांच्या मुळांची आठवण करून देणारे आहे.
आज, हंगेरीमध्ये रोमा समाज आपली ओळख, हक्क आणि सन्मानासाठी संघर्ष करत असताना, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे विचार त्यांना दिशा दाखवत आहेत. यातून स्पष्ट होते की, विचारांची सीमा नसते. एका देशातील समाजसुधारक दुसऱ्या देशातील वंचित समाजासाठी परिवर्तनाचे दीपस्तंभ ठरू शकतात. आंबेडकरांनी दाखवलेला मार्ग आज हंगेरीतील रोमा समाज चालत आहे—आणि हेच त्यांच्या कार्याचे खरे जागतिक यश आहे.
