भारताने पूर्णपणे स्वदेशी पातळीवर डिझाइन करण्यात आलेल्या P-76 SSK या पाणबुडीची पहिली झलक सार्वजनिक करून संरक्षण क्षेत्रात एक महत्त्वपूर्ण कामगिरी नोंदवली आहे. प्रोजेक्ट-76 अंतर्गत विकसित होत असलेली ही नव्या पिढीची पाणबुडी भारतीय नौदलाच्या सागरी युद्धक्षमतेला नव्या उंचीवर नेणारे निर्णायक पाऊल मानले जात आहे.
अहवालांनुसार, हिंद-प्रशांत क्षेत्रात भारताला एक मजबूत सागरी शक्ती म्हणून स्थापित करण्याच्या उद्देशाने हा महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रम सुरू करण्यात आला आहे. या प्रकल्पाअंतर्गत अत्याधुनिक स्टेल्थ क्षमता, दीर्घकाळ पाण्याखाली कार्यरत राहण्याची क्षमता आणि प्रगत आक्रमण शक्ती असलेल्या डिझेल-इलेक्ट्रिक पाणबुड्यांचा ताफा तयार केला जाणार आहे.
प्रोजेक्ट-76 हा भारताचा पहिलाच असा कार्यक्रम आहे, ज्यामध्ये पारंपरिक पाणबुडीचे डिझाइन पूर्णपणे स्वदेशी स्तरावर विकसित केले जात आहे. या प्रकल्पाचे नेतृत्व भारतीय नौदलाच्या वॉरशिप डिझाइन ब्युरो (Warship Design Bureau) आणि संरक्षण संशोधन व विकास संस्था (DRDO) करत आहेत. उत्पादन प्रक्रियेत खासगी क्षेत्रातील अग्रगण्य कंपनी Larsen & Toubro आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील Mazagon Dock Shipbuilders Limited यांची महत्त्वपूर्ण भूमिका असण्याची शक्यता आहे.
या प्रकल्पाअंतर्गत एकूण १२ आधुनिक पाणबुड्यांची निर्मिती प्रस्तावित आहे. प्रत्येक पाणबुडीचे वजन सुमारे ३,००० टन असेल आणि त्यामध्ये ७० ते ८० टक्के स्वदेशी उपकरणे व प्रणालींचा समावेश असेल. भारताच्या संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने ही मोठी झेप मानली जात आहे, कारण यामुळे परदेशी संरक्षण कंपन्यांवरील अवलंबित्व लक्षणीयरीत्या कमी होईल. P-76 पाणबुड्यांमध्ये एअर इंडिपेंडंट प्रोपल्शन (AIP) प्रणाली, लिथियम-आयन बॅटऱ्या आणि अत्याधुनिक पंप-जेट प्रोपल्शन तंत्रज्ञानाचा वापर केला जाईल. या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने पाणबुड्या अधिक काळ पाण्याखाली राहू शकतील आणि त्यांची ध्वनी-ओळख (Acoustic Signature) अत्यंत कमी असेल. त्यामुळे शत्रूसाठी त्यांचा शोध घेणे अधिक कठीण होईल.
याशिवाय, या पाणबुड्यांमध्ये प्रगत स्टेल्थ तंत्रज्ञान आणि व्हर्टिकल लॉन्च सिस्टम (VLS) देखील असेल, ज्याद्वारे लांब पल्ल्याची क्रूझ क्षेपणास्त्रे डागता येतील. जड वजनाचे टॉर्पेडो आणि एकात्मिक युद्ध व्यवस्थापन प्रणाली (Integrated Combat Systems) यामुळे त्यांची मारक क्षमता आणखी बळकट होईल. संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, या वैशिष्ट्यांमुळे P-76 आशियातील सर्वात प्रगत पारंपरिक पाणबुड्यांपैकी एक ठरू शकते.
या प्रकल्पाची कालमर्यादाही महत्त्वाकांक्षी ठेवण्यात आली आहे. तांत्रिक डिझाइनवर काम सुरू झाले असून आवश्यक मंजुरी आणि करार २०२८ पर्यंत मिळण्याची अपेक्षा आहे. मुंबईतील MDL आणि कट्टुपल्ली येथील L&T शिपयार्डमध्ये समांतर उत्पादन लाईन्स उभारण्याची योजना आहे, जेणेकरून बांधकाम प्रक्रियेला गती मिळू शकेल. पहिली प्रोटोटाइप पाणबुडी २०३४ पर्यंत भारतीय नौदलात दाखल करण्याचे लक्ष्य आहे, तर संपूर्ण ताफा २०४१ पर्यंत कार्यान्वित करण्याची योजना आखण्यात आली आहे. जर ही कालमर्यादा पूर्ण झाली, तर प्रोजेक्ट-76 हा भारताच्या इतिहासातील सर्वात वेगाने पूर्ण झालेला पारंपरिक पाणबुडी कार्यक्रम ठरू शकतो. तसेच आगामी काळात निवृत्त होणाऱ्या किलो-क्लास आणि शिशुमार-क्लास पाणबुड्यांमुळे निर्माण होणारी क्षमता-तूट भरून काढण्यासही हा प्रकल्प मदत करेल.
हे ही वाचा:
बजरंग बलींचा अपमान करणारे मोकाट, पण गोरक्षक संग्राम ढोले पाटील यांच्यावर गुन्हा
तेहरानने होर्मुझच्या दिशेने ड्रोन डागल्यानंतर अमेरिकेचे इराणच्या रडार केंद्रांवर हल्ले
नॉर्वे बुद्धिबळ विजेतेपद जिंकणारा आर. प्रज्ञानंद ठरला पहिला भारतीय
भातखळकर करून गेले, श्रेय लाटण्यासाठी सुर्वे आले!
सामरिक दृष्टिकोनातून हा प्रकल्प भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे. सध्या चीनकडे ६५ हून अधिक पाणबुड्या आहेत, तर पाकिस्तानही चिनी तंत्रज्ञानावर आधारित नव्या पाणबुड्यांच्या माध्यमातून आपल्या ताफ्याचे आधुनिकीकरण करत आहे. दुसरीकडे, भारताच्या विद्यमान १९ पाणबुड्यांच्या ताफ्यात आगामी वर्षांत घट होण्याची शक्यता आहे. अशा परिस्थितीत, प्रोजेक्ट-76 हिंद महासागर क्षेत्रातील सामरिक संतुलन राखण्यासाठी आणि भारताचे सागरी वर्चस्व अधिक मजबूत करण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे.
