वर्षाच्या सुरुवातीला विक्रमी उच्चांक गाठल्यानंतर सोन्याच्या किमतींमध्ये काहीशी नरमाई दिसून आली आणि बाजारात सोन्याची तेजी ओसरल्याची चर्चा सुरू झाली होती. मात्र ही घसरण फार काळ टिकली नाही. कारण जगातील सर्वात मोठा सोन्याचा ग्राहक आणि दुसरी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था असलेल्या चीनने किंमतीतील या घसरणीला सुवर्णसंधी मानत विक्रमी प्रमाणात सोन्याची आयात केली. चीनच्या या आक्रमक खरेदीमुळे जागतिक सराफा बाजाराचे समीकरण पुन्हा एकदा बदलताना दिसत आहे. आता या घडामोडींचा परिणाम भारतातील ग्राहक, गुंतवणूकदार आणि सराफा उद्योगावरही होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
जून महिन्यात चीनची सोन्याची आयात विक्रमी पातळीवर पोहोचली. दर घसरताच चीनमधील ज्वेलर्स, उद्योग क्षेत्र आणि गुंतवणूकदारांनी मोठ्या प्रमाणात सोने खरेदी करण्यास सुरुवात केली. ही केवळ दागिन्यांची मागणी नव्हती, तर आर्थिक अस्थिरतेच्या काळात सुरक्षित गुंतवणुकीचा पर्याय म्हणूनही सोन्याकडे मोठा कल वाढल्याचे दिसून आले. चीनमध्ये सोने हे केवळ अलंकार नसून संपत्तीचे संरक्षण करणारी आणि दीर्घकालीन मूल्य जपणारी मालमत्ता मानली जाते. त्यामुळे किंमती कमी झाल्या की सामान्य नागरिकांपासून मोठ्या वित्तीय संस्थांपर्यंत सर्वच स्तरांवर खरेदी वाढते.
हे ही वाचा:
जागतिक कांदळवन दिन; भाईंदरमध्ये कांदळवनातून काढला ७५० किलो कचरा
अंमली पदार्थ आता ‘कुरियर’ करण्याचा घाट, न्यूझीलंडला जाणारे ड्रग्स पकडले
रशिया-युक्रेन संघर्ष पुन्हा भडकला
चीनच्या या वाढत्या मागणीमागे अनेक आर्थिक कारणे आहेत. गेल्या काही वर्षांत चीनच्या रिअल इस्टेट क्षेत्राला मोठा फटका बसला. अनेक बांधकाम कंपन्या आर्थिक अडचणीत सापडल्या, तर शेअर बाजारानेही अपेक्षित परतावा दिला नाही. त्यामुळे लाखो गुंतवणूकदारांनी सुरक्षित मालमत्तेच्या शोधात पुन्हा सोन्याकडे मोर्चा वळवला. आर्थिक अनिश्चिततेच्या काळात भांडवल सुरक्षित ठेवण्यासाठी सोन्यापेक्षा विश्वासार्ह पर्याय कमी असल्याची भावना चीनमध्ये अधिक मजबूत झाली आहे.
चीनच्या एका निर्णयाचा जागतिक बाजारावर इतका मोठा परिणाम का होतो, याचे उत्तर त्याच्या अर्थव्यवस्थेच्या आकारात दडलेले आहे. चीन आणि भारत हे जगातील सर्वाधिक सोने वापरणारे देश आहेत. त्यामुळे या दोन देशांमधील मागणीत होणारा छोटासा बदलही आंतरराष्ट्रीय किमतींवर परिणाम करतो. चीनने मोठ्या प्रमाणात आयात वाढवल्यानंतर जागतिक व्यापाऱ्यांचा आत्मविश्वास वाढला आणि अनेक मोठ्या गुंतवणूक संस्थांनीही पुन्हा सोन्याकडे वळण्यास सुरुवात केली. परिणामी केवळ प्रत्यक्ष मागणीच नव्हे, तर भविष्यातील अपेक्षांमुळेही सोन्याच्या किमतींना आधार मिळू लागला.
या संपूर्ण चित्रात चीनच्या मध्यवर्ती बँकेची भूमिका तितकीच महत्त्वाची आहे. चीनची केंद्रीय बँक गेल्या अनेक महिन्यांपासून सातत्याने सुवर्णसाठा वाढवत आहे. हा निर्णय केवळ गुंतवणुकीपुरता मर्यादित नसून देशाच्या दीर्घकालीन आर्थिक सुरक्षिततेशी जोडलेला मानला जातो. जगभरात वाढलेली भू-राजकीय अनिश्चितता, व्यापारयुद्ध, आर्थिक निर्बंध आणि डॉलरवरील वाढते अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न यामुळे अनेक देश आपल्या परकीय चलनसाठ्यात सोन्याचा वाटा वाढवत आहेत. चीन या प्रक्रियेत आघाडीवर असल्याचे स्पष्ट दिसत आहे.
गेल्या काही वर्षांत केवळ चीनच नव्हे, तर अनेक देशांच्या मध्यवर्ती बँकांनी विक्रमी प्रमाणात सोन्याची खरेदी केली आहे. यामुळे पूर्वी खासगी गुंतवणूकदारांवर अवलंबून असलेली मागणी आता सरकारी संस्थांकडूनही वाढत आहे. परिणामी जागतिक बाजाराला अधिक मजबूत आधार मिळत असून, सोन्याच्या किमती दीर्घकालीन काळात टिकून राहण्याची शक्यता वाढली आहे. आर्थिक संकट, महागाई, युद्धजन्य परिस्थिती किंवा जागतिक व्यापारातील अडथळे निर्माण झाले की गुंतवणूकदार पुन्हा सोन्याकडे धाव घेतात. त्यामुळे सोन्याला आजही ‘सेफ हेवन अॅसेट’ म्हणून ओळखले जाते.
या जागतिक घडामोडींचा सर्वाधिक परिणाम भारतावर होण्याची शक्यता आहे. भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या सोन्याच्या आयातदारांपैकी एक देश आहे. देशांतर्गत उत्पादन अत्यल्प असल्यामुळे बहुतांश गरज आयातीवर अवलंबून असते. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात किंमती वाढल्या की त्याचा थेट परिणाम भारतीय ग्राहकांवर होतो. भारतात सोने हे केवळ गुंतवणुकीचे साधन नाही, तर परंपरा, संस्कृती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे प्रतीक मानले जाते. लग्नसमारंभ, अक्षय तृतीया, दसरा, धनत्रयोदशी आणि दिवाळी यांसारख्या सणांमध्ये सोन्याची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढते.
मात्र वाढलेल्या किमतींमुळे भारतीय ग्राहक काहीसे सावध झाले आहेत. अनेकांनी मोठी खरेदी पुढे ढकलली असून, कमी वजनाचे दागिने किंवा जुन्या दागिन्यांची अदलाबदल करण्याचा पर्याय स्वीकारला आहे. ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी अनेक ज्वेलर्सना मेकिंग चार्जमध्ये सवलती द्याव्या लागत आहेत. तरीही चीनची वाढती मागणी जागतिक किमतींना आधार देत असल्याने भारतात दर अपेक्षेइतके खाली येण्याची शक्यता कमी आहे.
सोन्याच्या भविष्यातील किमती ठरवण्यात अमेरिकेच्या फेडरल रिझर्व्हची भूमिकाही महत्त्वाची ठरणार आहे. व्याजदर वाढले तर डॉलर मजबूत होतो आणि काही गुंतवणूकदार सोन्यातून बाहेर पडतात. मात्र व्याजदर कमी होण्याचे संकेत मिळाले तर डॉलर कमकुवत होऊ शकतो आणि पुन्हा एकदा सोन्याकडे गुंतवणूक वाढू शकते. त्यामुळे चीनची मागणी, मध्यवर्ती बँकांची सुवर्णखरेदी आणि अमेरिकेचे व्याजदर हे सध्या सोन्याच्या बाजारातील तीन निर्णायक घटक बनले आहेत.
याशिवाय रुपया-डॉलर विनिमय दराचाही भारतीय बाजारावर मोठा प्रभाव पडतो. जर डॉलरच्या तुलनेत रुपया कमकुवत झाला, तर आंतरराष्ट्रीय बाजारातील सोन्याच्या किमती स्थिर असल्या तरी भारतात दर वाढू शकतात. त्यामुळे भारतीय ग्राहकांनी जागतिक बाजारासोबतच चलनबाजारातील घडामोडींवरही लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.
आता पुढील काही महिने सोन्याच्या बाजारासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहेत. भारतात सणासुदीचा हंगाम सुरू होत असताना सोन्याची मागणी वाढण्याची शक्यता आहे. त्याचवेळी चीनची आयातही उच्च पातळीवर कायम राहिली, तर जागतिक बाजारात मागणी आणखी वाढू शकते. त्यातच पश्चिम आशियातील तणाव, जागतिक व्यापारातील अनिश्चितता आणि विविध देशांच्या आर्थिक धोरणांमुळे सोन्याला सुरक्षित गुंतवणुकीचा दर्जा कायम राहण्याची शक्यता आहे. या सर्व घटकांचा एकत्रित परिणाम म्हणून सोन्याच्या किमती पुन्हा नव्या उच्चांकाच्या दिशेने जाऊ शकतात.
अर्थतज्ज्ञांच्या मते, सध्याच्या परिस्थितीत घाईघाईने मोठी गुंतवणूक करण्याऐवजी टप्प्याटप्प्याने गुंतवणूक करणे अधिक योग्य ठरेल. दागिन्यांसोबतच गोल्ड ईटीएफ, डिजिटल गोल्ड किंवा उपलब्ध असल्यास सॉव्हरिन गोल्ड बाँड यांसारख्या पर्यायांचाही विचार करता येऊ शकतो. प्रत्येक गुंतवणूकदाराने स्वतःची आर्थिक उद्दिष्टे, गुंतवणुकीचा कालावधी आणि जोखीम स्वीकारण्याची क्षमता लक्षात घेऊन निर्णय घेणे आवश्यक आहे.
एकंदरीत पाहता, चीनची विक्रमी सोनेखरेदी हा केवळ एका महिन्याचा व्यवहार नसून बदलत्या जागतिक आर्थिक समीकरणांचा स्पष्ट संकेत आहे. मध्यवर्ती बँकांची वाढती सुवर्णखरेदी, सुरक्षित गुंतवणुकीकडे वाढणारा कल, अमेरिकेच्या व्याजदरांबाबतची अनिश्चितता, रुपया-डॉलर विनिमय दर आणि भारतातील आगामी सणासुदीची मागणी या सर्वांचा एकत्रित परिणाम पुढील काही महिन्यांत सोन्याच्या बाजारावर दिसून येऊ शकतो. त्यामुळे ग्राहक, गुंतवणूकदार आणि सराफा उद्योगाशी संबंधित प्रत्येक घटकासाठी आगामी काळ अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे. योग्य माहितीच्या आधारे, संयमाने आणि दीर्घकालीन दृष्टीकोन ठेवून घेतलेले निर्णयच या बदलत्या बाजारात अधिक फायदेशीर ठरू शकतात.
